ارزیابی نقادانه روش‌شناسی‌های آینده‌نگاری و آینده‌پژوهی

تصویر ارزیابی نقادانه روش‌شناسی‌های آینده‌نگاری و آینده‌پژوهی
مقاله «ارزیابی نقادانه روش‌شناسی‌های آینده‌نگاری و آینده‌پژوهی» نوشته علی پایا و ترجمه علیرضا همتی در شماره 22 فصلنامه مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی ویژه بهار 96 به چاپ رسیده‌است. هدف مقاله‌ی حاضر ارزیابی نقادانه برخی از شناخته‌شده‌ترین روش‌هایی است که در مطالعات آینده‌ها یا پژوهش آینده‌ها (Futures Studies) و شیوه‌های آینده‌نگاری (foresight practices) مورد استفاده قرار می‌گیرد.

«علی پایا» دانشیار مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور و استاد مدعو دانشگاه «وستمینستر انگلستان» است. پایا از پایه‌گذاران آینده‌پژوهی در ایران به شمار می‌آید و آثار وی عمدتاً در حوزه فلسفه تحلیلی نشر یافته است. وی در چکیده این مقاله که به ارزیابی نقادانه برخی از شناخته‌شده‌ترین روش‌های آینده‌پژوهی می‌پردازد چنین می‌نویسد: «پس از ارائه برخی ملاحظات مقدماتی، بحثم را از یک مسیر غیرمستقیم پی می­گیرم: از طریق تحلیل تفصیلی شباهت­‌ها و تفاوت‌های میان دانش نظری/علم نظری و فناوری. این بخش اساس بحث‌­های بخش بعدی مقاله است. به‌­علاوه، این بخش تأثیر مستقیمی بر موضوعات مهم دیگر مرتبط با مطالعات آینده‌ها دارد، از جمله بحث‌های مربوط به ابهام در مفهوم «اتخاذ تصمیمات عقلانی»، روشن نبودن وضعیت مطالعات آینده‌ها به عنوان رشته­‌ای دانشگاهی و استفاده‌­ی گمراه­‌کننده از دو مفهوم کلیدی «روش» و «روش‌شناسی». در بخش­‌های سه و چهار به این مفاهیم خواهم پرداخت. در بخش پنج، به شکلی نقادانه به ارزیابی چند چارچوب روش‌­شناسی مشهور می‌پردازم که به طور کلی در علوم انسانی و اجتماعی و نیز در مطالعات آینده‌ها استفاده می­‌شود. این روش‌شناسی‌ها عبارتند از: پوزیتیویسم، پساپوزیتیویسم، برساخت­‌گرایی، نظریه انتقادی (انتقادی­‌گرایی) و کنش-تحقیق. استدلال خواهم کرد که این روش‌شناسی­‌ها، علی­رغم محبوبیت­شان نزد متخصصین در رشته­‌ی مطالعات آینده‌ها، کمبودهای جدی­‌ای دارند. نقص‌های این چارچوب­‌های روش‌­شناسی بر پیامدهای تحقیقاتی که از طریق آنان انجام می­‌شود، تأثیر می‌­گذارد. در بخش 6، منظری فلسفی، به نام عقلانیت نقاد (Critical Rationalism) و یک چارچوب روش­‌شناسی، به نام تحلیل موقعیت (Situational Analysis) را که می­‌تواند (با تغییراتی مناسب)، در قالب یک روش جامع(meta-method) ظاهر شود معرفی می­‌کنم. بخش 7 مربوط به مقایسه­‌ای انتقادی میان عقلانیت نقاد و چند چارچوب روش‌­شناسی مشهور در مطالعات آینده‌ها است و در بخش پایانی (بخش 8) تلاش خواهم کرد به اختصار نشان دهم چطور عقلانیت نقاد می­‌تواند به بهبود کارایی شیوه­‌های آینده­‌نگرانه کمک کند».

متن کامل این مقاله را می‌توانید از لینک پایین همین صفحه دریافت نمایید.

102584
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.