نگاهی به مطالعات صورت گرفته در زمینه­‌ ابعاد اجتماعی و سیاسی حذف سدها

حذف سدها؛ از توهم تا واقعیت

تربیت مدرس

دکتری مهندسی منابع آب

تصویر حذف سدها؛ از توهم تا واقعیت
در چند سال اخیر در کشورمان، سخن از حذف سدها را بارها شنیده‌ایم. سدهایی که با هزینه‌های گزاف احداث شده‌اند و خوب یا بد در حال بهره‌برداری هستند. سدهایی که با تأمین منابع آب از یک سو و تخریب اکوسیستم‌ها و سرمایه‌های انسانی از سوی دیگر، برخی را منتفع و برخی دیگر را متضرر کرده‌اند. اگرچه احداث سدها توانسته‌است از طریق تنظیم جریان آب و کنترل سیلاب‌ها، به بهبود معیشت و رفاه جوامع کمک شایانی را ارائه دهد، اما از طرف دیگر وضعیت نامطلوب اکوسیستم های آسیب‌پذیر کشورمان موجب شده تا تقاضا برای حذف سد مطرح گردد.

در حال حاضر در کشورمان، دو گروه طرفدار و مخالف حذف سد، به دو جامعه­‌ی نسبتاً کوچک محدود می­ شوند. طرفداران حذف سد عموماً از فعالان محیط­‌ زیستی هستند که بدون تعلق و وابستگی به محدوده یا منطقه­‌ای خاص، اساساً به دلیل توجه جدی به حفظ محیط­ زیست کشور و مشاهده فعالیت­‌های حذف سد در برخی کشورهای پیشرفته، حذف سدها را طلب می­‌کنند. مخالفان حذف سدها نیز عموماً از مسئولان تأمین آب در کشور هستند که حذف سدها را یک تصمیم احساسی می­‌دانند و گروه مخالفان را به عدم آگاهی و اطلاع نداشتن از واقعیت­‌ها متهم می­‌نمایند. البته انتظار می­‌رود در صورت ورود بحث حذف سدها به عرصه­‌ی عمل، بخش قابل توجهی از حاکمیت و جامعه نسبت به آن عکس­‌العمل­‌های تند نشان دهند و دیگر صرفاً به یک جدال کلامی بین دو جامعه­‌ی دوستداران حفظ محیط­ زیست و مسئولان تأمین آب خلاصه نخواهد بود.

به عنوان یک ناظر بیرونی، تشخیص اینکه چقدر حذف سدها شدنی و مطلوب است کار دشواری است. در این نوشتار، سعی خواهد شد تا با نگاهی به مطالعات صورت گرفته در زمینه­‌ی ابعاد اجتماعی و سیاسی حذف سدها که اخیراً در یک شماره ویژه از مجله «Water Alternatives» چاپ شده است، به دنبال پاسخ به این سوالات باشیم که اساساً نهضت حذف سد در کشورهای پیشرفته چگونه شکل گرفته است، هدف اصلی آن چیست و با چه مسائلی روبروست؟ پاسخ به این سوالات از این منظر حائز اهمیت است که اگر بتوان فلسفه­‌ی نهضت پرطمطراق حذف سد را شناخت، آنگاه می­‌توان با نگاهی متعادل­‌تر نسبت به راهکار حذف سد برای احیای اکوسیستم­‌های نیمه­‌جان کشورمان پرداخت.

در ادامه خلاصه‌ای از این نوشتار ارائه می‌شود و متن کامل مقاله در لینک پایین صفحه قابل دسترسی است.

سدهای حذف شده

طبق مقالات مطالعه شده، کشورهای پیشتاز در زمینه­‌ی حذف سدها را می­‌توان ایالات متحده، کانادا و فرانسه دانست. بر اساس آمار موجود، تا پایان سال ۲۰۱۵ نزدیک به ۱۳۰۰ سد حذف شده­‌اند که تنها ۲۹ سد دارای ارتفاع بیشتر از ۱۰ متر و چهار سد بالای ۳۰ متر بوده‌­اند. شناخته‌‌شده‌ترین مورد از حذف سد مربوط به سد (Elwha) با ارتفاع ۳۳ متر بوده که در سال ۲۰۱۱ و در ایالت واشنگتن تخریب شده است.

از منظر اکولوژیکی، سدها موجب تغییرات شدیدی در فرایندهای اکوسیستمی مانند افزایش نشت و تبخیر آب، جلوگیری از مهاجرت آبزیان، کاهش جابجایی رسوبات و تغریق نمودن اکوسیستم­‌های رودخانه می­‌شوند. اما با نگاهی بر مقالات این مجله میتوان این جمع‌­بندی را ارائه داد که اصولاً عوامل متعدد دیگری به غیر از مسائل اکولوژیکی در حذف سدها دخیل بوده­‌اند و حتی به پایان رسیدن عمر سازه­‌های سدها و مسائل امنیتی نقش کلیدی را در حذف سدها ایفا کرده­‌اند. شِرِن‌ و دیگران(۲۰۱۷) به این مسأله تأکید می­‌کنند که بسیاری از سدهایی که تا کنون در کانادا حذف شدند جزو سدهایی هستند که در قرن نوزدهم یا اوایل قرن بیستم برای اهدافی احداث شده­‌اند که یا عمر مفید آنها به سر رسیده یا دیگر آن اهداف وجود ندارد. اما در سدهایی که هنوز در حال تأمین اهداف موردنظر خود هستند با مناقشات بسیار جدی­‌تری برای حذف شدن روبرو هستند. لذا، نکته­‌ی بسیار مهم دیگری که به طور غیرمستقیم می­‌توان از این مقالات و ارجاعات ذکر شده در آنها استنباط کرد، این است که دغدغه­‌ی حذف سد عموماً در مناطق پرآب (نسبت به تقاضا) مطرح و پیگیری شده است.

چالش­های کلیدی در فرایند حذف سدها

مسأله­‌ی بسیار مهمی که تقریباً محور اصلی مباحث ارائه شده در عموم مقالات را تشکیل می­‌دهد، مطالعه­‌ی چالش­‌هایی است که در مسیر حذف سدها رخ داده است. در حقیقت، تمامی این مقالات در قالب تشریح موارد شکست و موفقیت پروژه­‌های حذف سد تعریف شده­‌اند. مطالعه­‌ی این موارد نکات بسیار آموزنده­‌ای را تولید نموده که می­‌توان از آنها هم برای درک بیشتر پیچیدگی فرایند حذف سد و هم مقایسه بستر موجود در این پروژه­‌ها با شرایط کشورمان استفاده کرد. نکات استخراج شده از این مقالات، ذیل تیترهای زیر در فایل پیوست قابل مطالعه خواهد بود:

  • موافقان و مخالفان
  • جدال بی­‌پایان در دو دنیای متفاوت
  • انگیزش­‌های متفاوت و عدم همدلی بین مخالفان و موافقان
  • تخصص و علم
  • جدیت و نظم در پروژه­‌های حذف سد
  • رقابت علمی بین موافقان و مخالفان
  • سیاست­‌ورزی مخالفان
  • سودجویی بخش خصوصی (در سدهای خصوصی)
  • وابستگی به مسیر
  • عدم­ توزیع متقارن منافع و هزینه­‌های حذف سد
  • تحلیل فرایند حذف سد

با توجه به مطالب ارائه شده در این نوشتار، می­‌توان چندین مورد را در قالب نتیجه­‌گیری از مسأله­‌ی حذف سد متذکر شد که بدون شک توجه به آنها در شرایط کنونی کشورمان که با چالش­‌های جدی در اکوسیستم­‌های آبی مواجه است اهمیت بالایی دارد زیرا راهکار حذف سد در این میان به دفعات پیشنهاد شده و مورد بحث قرار می­‌گیرد. نتیجه­‌گیری حاصل از مطالعه­‌ی مقالات مزبور و مقایسه آنها با شرایط کشورمان در قالب چندین مورد ارائه شده است.

  • قطعاً مقایسه وضعیت اقلیمی و توسعه­‌ی اقتصادی کشورمان با کشورهای پیشتاز در زمینه­‌ی حذف سد، نشان دهنده دشواری دوچندان این هدف در ایران است.
  • اگرچه در بیشتر مطالعات حذف سد (در کشورهای پیشرفته) به دریاچه­های پشت سد (از لحاظ تفریحی) یا تولید انرژی برقابی (به عنوان انرژی تجدید­پذیر) به عنوان عوامل کلیدی مخالفت جوامع برای حذف سد اشاره شده است، اما در کشورمان قطعاً مسأله­‌ی اصلی در حذف سد­ها در ارتباط با معیشت جوامع روستایی و تأمین آب کشاورزی، شرب و صنعت خواهد بود که برخورد با آن بسیار پیچیده­تر است.
  • حذف سد نه تنها از لحاظ اجتماعی و اقتصادی دارای پیچیدگی بالاست، بلکه از منظر اکولوژیکی نیز دارای عدم قطعیتهایی است که بدون شک نمی­‌توان آن‌را بدون بررسی، در همه موارد مثبت دانست. برای مثال، حذف سدهای احداث شده در مسیر رودخانه­‌های منتهی به یک تالاب لزوماً موجب احیای آن تالاب و اکوسیستم آن نخواهد شد.
  • برخلاف کشورهای پیشرفته‌­ای که در زمینه­ی حذف سد پیشتاز هستند، در کشورمان هنوز مسأله­ی حذف سد با جامعه‌­ی محلی و دغدغه­‌های آن مواجه نشده است و لذا نباید چالش اصلی در مسیر حذف سد را در طرفداران مسئولان تأمین آب کشور دانست.
  • وابستگی به مسیر، بزرگ­ترین مسأله­‌ایست که در برابر راهکار حذف سد وجود دارد. حضور سدها و ایجاد زمینه لازم برای تأمین مطمئن‌­تر آب، قطعاً وابستگی به آب را افزایش داده و اکنون وابستگی بالا به منابع آب در کشورمان که متأثر از انتخاب راهبرد احداث سد بوده، به جدی­‌ترین چالش بدل شده است.
  • با محوریت مسأله­‌ی تداوم اکولوژیکی رودخانه­‌ها، به نظر می­‌رسد در کشورمان با چالش­‌های بسیار عمیقی مواجه هستیم که قطعاً نسبت به فرایند حذف سد اولویت دارند. ضعف نظام حکمرانی آب که توان حفاظت از منابع آب را ندارد، قطعاً چه با حضور و چه بدون حضور سدها نقش تخریبی خود را ایفا خواهد کرد و مانع از رسیدن به اهداف اکولوژیکی می­شود.

در پایان لازم است به این نکته توجه اکیدی صورت گیرد که اگرچه محتوای این نوشتار طبیعتاً به مذاق مخالفان حذف سد خوش‌تر می­‌آید، اما مسأله­‌ی اصلی در این است که همانقدر که این مطالب دشواری حذف سد را نمایان می­‌سازد به همان اندازه خطرات ادامه مسیر تأمین بیشتر آب از طریق احداث سد، انتقال آب، شیرین­‌سازی منابع آب و ... را گوش‌زد می­‌نماید.

برای دریافت و مطالعه متن کامل این مقاله از لینک زیر استفاده کنید.

112726
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.