نشست هجدهم از سلسله نشست‌های گفتگوهای راهبردی:

آبخوان‌داری با سیلاب: راهکاری بومی برای مقابله با بحران آب

هجدهمین جلسه از سلسله نشست‌های «گفتگوهای راهبردی»، در تاریخ بیست و یکم اردیبهشت‌ماه 1395، با سخنرانی آقای دکتر مجتبی پاکپرور، پژوهشگر مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی فارس، و با عنوان «آبخوان‌داری با سیلاب: راهکاری بومی برای مقابله با بحران آب» در سالن نشست‌های مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری برگزار شد.
تصویر آبخوان‌داری با سیلاب: راهکاری بومی برای مقابله با بحران آب

مدعای اصلی ارائه دکتر پاکپرور که در نوشته حاضر گزارش می‌شود این است: آبخوانداری و پخش سیلاب راهکاری کارا، بومی و گریزناپذیر برای مقابله با بحران آب در کشور ماست؛ اما این راهکار تا به حال در سطحی گسترده به‌هیچ‌وجه در کشور ما جدی گرفته نشده است.

1- سدسازی شایع‌ترین راهکار برای مقابله با بحران آب در کشور ما بوده است. اما سدسازی مشکلات زیادی را به بار می‌آورد که در ادامه فهرست‌وار به آن‌ها اشاره می‌شود: مشکل نخست تبخیر زیاد آب پشت سدهاست. مشکل دوم اشتباهات پرشمار و خسارت‌زایی است که در احداث این سازه‌های بزرگ اتفاق افتاده است. بهترین نمونه در این زمینه سد گتوند است که با وجود همه اعتراضات ساخته شد و اکنون آب آن به اندازه خلیج‌فارس شور است. سد سیوند و تنگ‌آب هم نمونه‌های دیگر است. مشکل سوم برهم‌زدن تعادل زیست‌محیطی و اختلال در چرخه طبیعی آب است. مشکل چهارم عدم بهره‌وری است. به گفته وزیر محترم نیرو نزدیک به یک‌سوم حجم سدهایی که با این هزینه هنگفت ساخته شده است در حال حاضر خالی از آب است.

2- جالب اینجاست که در کشورهای پیشرفته نیز اقبال به سدسازی کم شده است. آمریکا را در نظر بگیرید. در بیست سال اخیر هیچ سد بزرگی که ارتفاعی بیش از پانزده متر داشته باشد در آمریکا ساخته نشده است. از 7900 سد بزرگ موجود در 20 سال اخیر 805 سدش تخریب شده است و از چرخه آب خارج شده است.

3- اما اقدام بالادستی دیگر پخش سیلاب است که بر روی خشکه‌رودها و نه رودهای دائمی انجام می‌شود و از طریق حوضچه‌هایی آب سیلاب‌ها را به سفره‌های زیرزمینی منتقل می‌کند. فقط ده درصد رودهای ما دائمی است و ظرفیت سدسازی ما بر روی آن‌ها هم رو به اتمام است. پس باید پخش سیلاب را جدی بگیریم.

3- دو نقد اصلی بر پخش سیلاب وارد شده است که عبارتند از: الف- نفوذپذیری آب به سفره‌ها قابل اعتنا نیست. ب-رسوبگذاری به مسمومیت خاک می‌انجامد. دکتر پاکپرور در مقطع دکتری خود پژوهش شش‌ساله‌ای را در دانشگاه کنت بلژیک در دفاع از پخش سیلاب و برای پاسخ به این دو نقد به انجام رسانده است. کیس‌استادی ایشان دشتی در گربایگان فسا بوده است که استاد سیدآهنگ کوثر به مدت 34 سال طرح پخش سیلاب را در آن‌جا پیاده‌سازی کرده است و بیابان را به یک مرتع سرسبز بدل کرد که نتیجه آن ده برابر مهاجرت معکوس به این منطقه بوده است.

4- مهم‌ترین نتیجه پایان‌نامه دکتر پاکپرور: بر اساس اندازه‌گیری‌های انجام شده درصد تغذیه مصنوعی به کل بین 56 تا 61 درصد بوده است. نتیجه این کار به وضوح نشان می‌دهد که نقد نخست بر روش پخش سیلاب یعنی عدم نفوذ آب به سفره‌ها به‌هیچ‌وجه وارد نیست. اما نقد دوم یعنی مسمومیت و مسدود شدن خاک. در این بخش از پژوهش با اندازه‌گیری‌های متعدد در بازه زمانی طولانی‌مدت در لایه‌های مختلف خاک این نتیجه حاصل شد که حداکثر در ده روز لایه چهارمتری خاک هم خیس شده است. چنین نتیجه‌ای پس از گذشت 32 سال از اجرای این طرح امکان هرگونه مسدود شدن خاک را به‌کلی منتفی می‌کند.

5- بهترین اساتید بین‌المللی پژوهش دکتر پاک‌پرور را راهنمایی و داوری کرده‌اند. تعدادی از آن‌ها در نامه‌ای به سفارت ایران در بلژیک تأکید کرده‌اند که روش پخش سیلاب دوای درد مسئله آب در مناطقی مثل ایران است. این در حالی است که کل بودجه سالانه سازمان متولی منابع کشور که آبخوانداری نیز به عهده آن است به 600 میلیارد تومان هم نمی‌رسد!(مقایسه کنید با 150 هزار میلیارد تومان مورد نیاز برای اتمام سدهای نیمه‌تمام)

6- کار دکتر پاکپرور صرفاً محدود به گربایگان نبوده است بلکه ایشان در یک ارزیابی اولیه (بدون وجود بودجه‌ای خاص) 132 نقطه در استان فارس را شناسایی کرده‌اند که مستعد اجرای طرح پخش سیلاب هستند و تنها 69 تا از این‌ها می‌توانند از مجموع 6 میلیارد مترمکعب بیلان منفی سفره‌های زیرزمینی سالانه یک میلیارد آن را جبران کنند.

7- پخش سیلاب به جهت هزینه نیز نسبت به سدسازی بسیار به‌صرفه‌تر است به‌گونه‌ای که به ازای هر هکتار پخش سیلاب یک میلیون تومان هزینه دربر دارد. در تصویب‌نامه هیئت وزیران در سال 87 ذیل عنوان ایجاد تعادل میان منابع آب و همچنین برنامه احیاء و تعادل‌بخشی منابع آب زیرزمینی مصوب مرداد 93 بحث آبخوانداری و پخش سیلاب آمده است. اما به‌هیچ‌وجه عملی نشده است

برای مطالعه و دریافت متن کامل این مقاله، روی لینک زیر کلیک کنید.

113264
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.