نشست بیست و هشتم از سلسله نشست‌های گفتگوهای راهبردی:

بررسی چالش‌های هیدروپلیتیک ایران و لزوم دیپلماسی آب در حل تنش‌های سیاسی-آبی

بیست و هشتمین جلسه از سلسله نشست‌های «گفتگوهای راهبردی»، در تاریخ دوشنبه 24 آبان ماه 1395، با سخنرانی آقای دکتر عباس عراقچی، معاون حقوقی و امور بین‌الملل وزارت خارجه و دکتر حجت میان‌آبادی، پژوهشگر هیدروپلیتیک و دیپلماسی آب و با عنوان «بررسی چالش‌های هیدروپلیتیک ایران و لزوم دیپلماسی آب در حل تنش‌های سیاسی-آبی» در سالن نشست‌های مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست‌جمهوری برگزار شد.
تصویر بررسی چالش‌های هیدروپلیتیک ایران و لزوم دیپلماسی آب در حل تنش‌های سیاسی-آبی

خلاصه آنچه در این نشست گذشت:

1- از بین 276 حوزه‌ی آبریز دنیا پنج حوزه بسیار پرتنش هستند. حوزه آبی ارگان بین فلسطین و رژیم صهیونیستی و اردن، حوزه آبریز نیل بین یازده کشور در آفریقا، حوزه آبریز دجله و فرات، حوزه آبریز دریای آرال و حوزه آبریز مکون که در جنوب شرق آسیا قرار دارد. می‌بینیم که از میان پنج حوزه پرتنش آبی ایران در دوتای آن‌ها سهیم است. این امر گویای آن است که هیدروپلیتیک برای ما بسیار حیاتی است اما ما به هیچ‌وجه آن را جدی نمی‌گیریم؛ جالب اینجاست مثلاً یکی از اندیشکده‌های ترکیه همین امسال گزارشی با عنوان «اثر برجام هسته‌ای بر هیدروپلیتیک ایران و هیدروپلیتیک خاورمیانه» تهیه کرده است یا ترکیه در سال 2012 گزارشی درباره انتقال آب در ایران تهیه کرده بود. ولی در کشور ما هیچ پژوهشکده‌ای به صورت تخصصی به این مسائل نمی‌پردازد و حتی رشته دانشگاهی هیدروپلیتیک هم نداریم.

2- چالش‌های ما بر سر آب‌های مرزی در درجه اول با افغانستان است. تقریباً تمامی منابع آبی افغانستان از این کشور خارج می‌شود و این باعث شده است که دولت جدید افغانستان برای ساخت 21 سد آبی برنامه‌ریزی کند. از جمله سد سلما که با سرمایه هندی‌ها ساخته شد و سد دوستی ما و به تبع آن وضعیت مشهد را از جهت منابع آبی دچار مشکل کرد. در مورد رودخانه‌هایی که از افغانستان به هامون می‌ریزد ما تنها برای هیرمند قرارداد داریم. سدهای در دست احداث بر روی رودخانه‌های دیگر (سد کجکی و ارغندآب و کمال‌خان و ...) آینده هامون را نگران‌کننده خواهد کرد. اما افزون بر افغانستان کشور عراق نیز با طرح ساخت سد برای روی اروندرود چالش دیگری را ایجاد کرده است و هنوز نیز به صورت رسمی و دیپلماتیک این موضوع را به اطلاع ما نرسانده و کمیته فنی مورد نظر تشکیل نشده است.

3- اما آب‌های فرامرزی تنها نزدیک به چهار درصد آب کشور ما را تشکیل می‌دهد و ما برای حل بحران بی‌آبی‌مان حتماً باید به ابعاد دیگر دیپلماسی آب نظر داشته باشیم. در حال حاضر مسئله آب همچون مسئله گرمایش زمین یا تروریسم به عنوان یک مسئله امنیت بین‌الملل طرح شده است. کشورهای پیشرفته متعهد شده‌اند صد میلیارد دلار سرمایه برای حل مسئله گرمایش زمین تأمین کنند که بخشی از این پول به مشکل کم‌آبی اختصاص دارد. دیپلماسی آب ما باید در راستای جذب این سرمایه‌ها بکوشد. وجه دیگر دیپلماسی آب می‌تواند بهره‌گیری از تجربیات کشورهای موفق در زمینه بهینه‌سازی مصرف آب باشد. مثلاً ژاپنی‌ها پرت آب در لوله‌های شهر توکیو را از 20 درصد به 2 درصد رسانده‌اند. ما نیز می‌توانیم با بهره‌گیری از تجربیات آن‌ها پرت آب چهل‌درصدی تهران را کاهش دهیم. توجه داشته باشید با هر 10 درصد صرفه‌جویی در پرت آب در شهری همچون تهران یا توکیو می‌توان برای دو میلیون نفر آب تأمین کرد. یک وجه دیگر دیپلماسی آب بحث تجارت آب، آب مجازی و کشت فراسرزمینی است. ما برای حل معضل کم‌آبی باید به سمت صادرات، واردات و تولید هوشمندانه محصولات کشاورزی برویم. دیپلماسی آب می‌تواند امکان‌ها و فرصت‌های ویژه‌ای را در این میان برای ما فراهم کند. از جمله دیگر حوزه‌های دیپلماسی آب بحث انتقال آب است که ما با دو کشور ازبکستان و تاجیکستان مذاکراتی انجام داده‌ایم که به هیچ‌وجه پیش نرفته و با موانع جدی روبرو هست. اما به طور کلی می‌بینیم که بحث دیپلماسی آب بسیار فراتر از بحث آب‌های فرامرزی است و ما برای حل بحران آبی‌مان باید از همه ظرفیت‌های دیپلماسی آب استفاده کنیم و جا دارد برای این منظور حتی ساختارهای جدیدی در وزارت امور خارجه ایجاد گردد.

4- در راستای دیپلماسی آب اقدامات مثبتی نیز عموماً پس از برجام به انجام رسیده است. مثلاً در مورد دریاچه ارومیه دو پروژه با همکاری ژاپنی‌ها به انجام رسیده است که در یکی از آن‌ها به واسطه فائو کمک 3.7 میلیون دلاری از دولت ژاپن جذب شده است. توافق مهم دیگری نیز میان دولت ایران و استرالیا برای ساخت یک مرکز تحقیقاتی مشترک در زمینه آب به انجام رسیده است که یک طرف آن دانشگاه ملبورن و طرف دیگر آن دانشگاه شریف قرار دارد. همایشی تخصصی نیز در دانشگاه هاروارد در مورد دریاچه ارومیه با حضور یک سری از اساتید برجسته از دانشگاه‌های هاروارد و ام‌آی‌تی و ... برگزار شده است که ماحصل آن لزوم تغییر در نگاه مدیران به ویژه در ستاد احیا بوده است که گزارش‌های آن در اختیار مسئولین قرار گرفته است.

برای مطالعه و دریافت متن کامل این مقاله، روی لینک زیر کلیک کنید.

113274
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.