نشست چهل و یکم از سلسله نشست‌های گفتگوهای راهبردی:

از بحران آب تا تهدید امنیتِ ملی: روایت سرزمینی ورشکسته از تکاپو برای انکار واقعیت

چهل و یکمین جلسه از سلسله نشست‌های «گفتگوهای راهبردی»، در تاریخ شنبه 7 مرداد ماه 1396، با سخنرانی دکتر کاوه مدنی استاد سیاست و تحلیل سیستم‌ها در مرکز سیاست و محیط زیستِ امپریال کالج لندن و با عنوان «از بحران آب تا تهدید امنیتِ ملی: روایت سرزمینی ورشکسته از تکاپو برای انکار واقعیت» در سالن نشست‌های مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری برگزار شد.
تصویر از بحران آب تا تهدید امنیتِ ملی: روایت سرزمینی ورشکسته از تکاپو برای انکار واقعیت

در این گزارش ابتدا یک آسیب‌شناسی کلی از نحوه‌ی مواجهه‌ی ما با مسئله‌ی آب در سطوح مختلف ارائه می‌شود و در نهایت دو پیشنهاد عرضه می‌شود.

1- ما مسئله‌ی آب را برای خودمان ذیل عنوان «بحران» آب صورت‌بندی می‌کنیم. این کاملاً غلط‌انداز است. ما زمانی که با یک بحران مواجه می‌شویم دو حالت قابل‌تصور است. اولی اینکه سیستم را به سلامتش بازمی‌گردانیم؛ و دومی اینکه در بازگرداندن آن به شرایط سالم ناکام می‌مانیم. این دو با هم کاملاً متفاوت است. از این‌که بگوییم در شرایط «بحران» قرار داریم می‌توان نتیجه گرفت که ما می‌توانیم همه‌ی این‌ها را حل کنیم و اوضاع را به وضعیت سابقش بازگردانم. اگر این را بگوییم دروغ گفته‌ایم. پیشنهاد بهتر این است که به این شرایط بگوییم «ورشکستگی» و کلمه‌ی بحران را به کار نبریم. چرا؟ برای اینکه اگر بپذیریم ورشکسته شدیم رفتارمان عوض می‌شود. اگر نتوانیم این را بپذیریم که ما ورشکست شده‌ایم نیازهایمان همچنان از موجودی‌مان بیشتر باقی خواهد ماند. پذیرش شکست اولین مرحله در حل مشکل ایران است.

2- معضل بعدی ما در بحث آب نحوه‌ی مواجهه‌مان با شاخص‌هاست. شاخص‌ها می‌توانند خطرناک باشند. این‌ها لزوماً محتوای اطلاعاتی زیادی ندارند و ما نمی‌توانیم با اتکا به یک یا دو شاخص برای کشور برنامه‌ریزی کنیم. این شاخص‌ها تنها نمایشگر و نشان‌دهنده‌ی یک وضعیت هستند. تنها وقتی پانزده بیست شاخص را که کنار هم بگذاریم می‌توانیم یک چیزی را درک کنیم. مثلاً شاخص برداشت از آب‌های تجدید پذیر را در نظر بگیرید. مثلاً همه می‌دانیم که اسرائیل مواجهه‌ی مناسبی با معضل آبش داشته است؛ اما عدد مربوط به اسرائیل در این شاخص بسیار بزرگ‌تر از ایران است. آیا این به این معناست که وضع اسرائیل خراب است؟! نه؛ نکته آن است که او آب را می‌چرخاند و دوباره استفاده می‌کند. می‌بینیم که شاخص‌ها ازآن‌جهت که به ما علت و معلول را نمی‌دهند اگر به‌درستی فهمیده نشوند می‌توانند خطرناک باشند. نمونه‌ی دیگر شاخصی است که می‌گوید 90 درصد مصرف آب ما در بخش کشاورزی است. این آمار درستی است اما این ذهنیت را به مردم القاء می‌کند که مشکل آب ما فقط در بخش کشاورزی است. درحالی‌که ما به‌وضوح در تأمین آب شهری کلان‌شهرها هم مشکل داریم.

3- بخش دیگر مشکل به مدیریت آب از سوی ما بازمی‌گردد. نبود مدیریت تلفیقی و همه‌جانبه نگر یکی از مشکلات این حوزه است. (کشاورزی، وزارت نیرو، مجلس و غیره هر کدام کار خودشان را می‌کنند.) مشکل دیگر عجله در نسخه پیچیدن و شتاب‌زدگی در اجراست. در نظر داشته باشید مشکل آب مشکلی پیچیده است که جهان دارد در مورد یافتن راه‌حل برای آن تحقیق می‌کند. بعد ما چطور زمانی که هنوز آمایش سرزمین و حسابداری آب را به‌درستی انجام ندادیم به دنبال راه‌حل‌های تخیلی (همچون دسترسی به آب‌های ژرف) می‌رویم؟! به‌طورکلی فقدان مطالعات پایه‌ای یکی از معضلات اساسی این حوزه است.

4- ازجمله آسیب‌های دیگر در رابطه با مسئله‌ی آب می‌توان به این موارد اشاره کرد: نبود یک روایت مشترک از مسئله و هم‌صدا نبودن متخصصین، دانشگاهی‌ها، سیاسیون و دیگر گروه‌ها؛ عدم توجه جدی به سیستم تصفیه‌ی فاضلاب؛ انداختن مشکل به گردن یک مقصر خارجی (مثل ترکیه) یا عاملی خارج از دسترس (مثل تغییرات اقلیمی)؛ شکاف میان علم و سیاست؛ محدود کردن مسئله به مدیریت آب (درحالی‌که بسیاری از تصمیمات مشکل‌زا در حیطه‌ی اختیار حوزه‌ی آب نیست)؛ امنیتی کردن مسئله‌ی آب؛ مشخص نکردن اولویت‌ها (ما تا کجا حاضریم هزینه‌ی احیای دریاچه‌ی ارومیه را بدهیم؟)

5- با التفات به این نکته که نباید در نسخه پیچیدن و اجرا شتاب‌زده عمل کرد، دو پیشنهاد این گزارش به این شرح است: یک، تنوع‌بخشی به اقتصاد است. هم‌اکنون درصد زیادی از مردم از راه آب و کشاورزی امرارمعاش می‌کنند. اگر این بخش وابسته به آب بیکار شوند پیامدش بسیار خطرناک خواهد بود. پس زمانی می‌توانیم از کاهش آبیاری صحبت کنم که با تنوع‌بخشی به اقتصاد برای این‌ها تأمین شغل کرده باشیم. پیشنهاد دوم هم بهبود معیشت کشاورزان است که هدف مشترک وزارت نیرو و جهاد کشاورزی و نمایندگان مجلس است. نتیجه‌ی جانبی این اقدام می‌تواند کاهش مصرف آب باشد.

برای مطالعه و دریافت متن کامل این مقاله، روی لینک زیر کلیک کنید.

113289
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.