مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری منتشر کرد:

راهبردهای کاهش آثار و پیامدهای منفی اجتماعی و فرهنگی آزادسازی مخازن سدها

در 5 دهه گذشته احداث سدهای مخزنی زمینه‌ساز جابجایی بیش از 80 میلیون نفر از محل زندگی خود به محل‌های دیگر شده است. کشور ایران نیز به دلیل ایجاد سدهای متعدد از آثار و پیامدهای منفی مستثنی نبوده و در بیشتر سدهای در دست مطالعه یا اجرایی موضوع جابه‌جایی و اسکان مجدد سکونتگاه‌های انسانی محدوده مخازن و به‌تبع آن پیامدهای منفی اجتماعی-اقتصادی و فرهنگی آن موضوعیت داشته است. در این مقاله، تلاش شده است آثار و پیامدهای مثبت و منفی، بسیار گسترده و عمیق طرح‌های توسعه منابع آب در حوزه اجتماعی مورد واکاوی و ارزیابی قرار گیرد.
تصویر راهبردهای کاهش آثار و پیامدهای منفی اجتماعی و فرهنگی آزادسازی مخازن سدها

بر اساس مدل فقرزدایی و بازسازی سرنیا، جابه‌جایی باعث محرومیت‌های اجتماعی گروهی از مردم می‌شود که اوج این محرومیت، جابه‌جایی فیزیکی از سرزمین جغرافیایی (آبا و اجدادی) و محرومیت از شبکه خدمات اجتماعی است. بنابراین مردم تحت تأثیر با گستره وسیعی از خطر فقر، به حاشیه رانده‌شدن، عدم‌امنیت غذایی، از دست‌دادن منابع عمومی و انفصال اجتماعی مواجه هستند، این موضوع منجر به از دست‌دادن امکان برگشت‌پذیری توان اجتماعی - فرهنگی می‌شود. خطرهای اقتصادی اصلی مردم اثرپذیر، از بین رفتن معیشت و درآمد (حاصل از زمین‌های کشاورزی و غیر کشاورزی) و تغییر در دسترسی و منابع تولیدی است. از بین رفتن قدرت اقتصادی همراه با ازکارافتادگی سیستم‌های معیشتی، سبب از بین رفتن موقت، دائمی و گاهی بدون بازگشت استانداردهای زندگی می‌شود. مخاطرات و عدم قطعیت مهم‌تر هنگامی به وجود می‌آید که منابع مختلف معیشتی از بین می‌رود. جابه‌جایی اجباری بافت اجتماعی را متلاشی کرده و باعث از بین رفتن نظام اجتماعی و فرهنگی می‌شود.

مسئله اصلی بررسی حاضر نه نوع شیوه جابجایی سکونتگاه‌های انسانی محدوده متأثر از اجرای طرح، بلکه ناپایداری حوزه اجتماعی و فرهنگی کانون‌های جمعیتی تحت تأثیر این دو شیوه سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی است که خود را در وجوه مختلف حاشیه‌نشینی، فقر، بی‌سامانی، احساس بی‌هویتی ناشی از بُن کن‌شدن از سرزمین آباء و اجدادی، احساس غبن و زیان، بیکاری، آسیب‌های اجتماعی نمایان می‌سازد. بررسی حاضر با رویکرد تفسیرگرایانه به درک، فهم و بازسازی معنائی پیامدهای اجتماعی و فرهنگی دو شیوه مدیریت آزادسازی مخازن سدها یعنی جابه‌جایی با رویکرد پرداخت نقدی خسارت به خسارت دیدگان و جابجایی با رویکرد اسکان مجدد پایدار با محور کسب‌وکار و معیشت در دو نمونه موردی (سدهای کوچری و آزاد) پرداخته است. در این مطالعه نظرات و دیدگاه افراد متأثر از اجرای طرح‌ها در خصوص پیامد تغییرات اجتماعی و فرهنگی مورد بررسی و تحلیل شده است. نکته اساسی آن است که مردم سکونتگاه‌های انسانی محدوده مخازن سدها، این واقعیات را می‌بینند، آن را تجربه می‌کنند و به علاوه آن را درک و تفسیر می‌کنند، درک و تفاسیر مذکور هم دارای صور ذهنی و هم صور خارجی و عینی است؛ از این‌رو، درک این صور نیاز به مطالعه و بررسی دارد. برای تجزیه‌وتحلیل داده و اطلاعات کسب‌شده از مصاحبه‌ها از روش تحقیق کیفی و تکنیک نظریه زمینه‌ای استفاده شده است.

در گزارش حاضر برای بخش نظری و مرور ادبیات تحقیق از اسناد و مدارک مستند (گزارش تأثیرات اجتماعی و فرهنگی سدها، نشریات مرتبط با آثار و نقش سدها، قوانین، آیین‌نامه‌ها، بخشنامه‌ها، صورت جلسات، مکاتبات، تصاویر و...) مرتبط با موضوع و اطلاعات میدانی کسب‌شده از تحلیل مشاهده، مصاحبه و بحث متمرکز گروهی استفاده شده است. گفتنی است در بیشتر مطالعات و تحقیقات اجتماعی استفاده از اسناد و مدارک اجتناب‌ناپذیر است، زیرا هر پدیده اجتماعی یا در گذشته روی داده یا ریشه در گذشته دارد.

برای انجام بخش میدانی این تحقیق، مطالعات اولیه از سال 1396 آغاز و طی آن نویسنده مشاهدات و مصاحبه‌های آغازین خود را انجام داد. در این فرصت تلاش بر این بوده است برای افزایش حساسیت نظری، از هر فرصت برای اطلاع از تحقیق خود با حضور در کارگاه‌های آموزشی، همایش‌ها، نشست‌های تخصصی، گردهمایی‌ها مرتبط با تأثیرات اجتماعی و فرهنگی و نحوه برخورد با آزادسازی منابع محدوده مخازن سدها در داخل و خارج کشور استفاده شود. مطالعات اولیه با انجام «مصاحبه اکتشافی» از کارشناسان امور اجتماعی و خبره طرح‌های توسعه منابع آب در ستاد وزارت نیرو، شرکت مدیریت منابع آب ایران، شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران، شرکت‌های آب منطقه‌ای، کارشناسان شرکت‌های مهندسی مشاور به تعداد 20 نفر انجام شد. همچنین سوابق مطالعات اجتماعی، خسارت مخزن و جابه‌جایی و اسکان مجدد انجام شده توسط محقق مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفت. با تعیین سؤال‌های اصلی و در چارچوب بررسی در سال 1397، با توجه به محدودیت امکانات در اختیار محقق برای انجام مطالعات میدانی، گردآوری داده‌ها از طریق انجام «مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته» در روستاهای محدوده مخزن سد آزاد (روستاهای بنیدر، خانقاه جوجو، باقل آباد، سورکول، زنوری، پیرخضران و زونج) به تعداد 47 نفر و روستاهای محدوده مخزن سد کوچری (روستای کوچری و عباس‌آباد) به تعداد 38 نفر انجام شد. مطالعات میدانی تحقیق حاضر در 9 سفر و بیش از 60 نفر روز انجام گرفت.

برای مطالعه و دریافت متن کامل این مقاله، روی لینک زیر کلیک کنید.

114956
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.