مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست‌جمهوری منتشر کرد:

موانع ادغام اقتصاد عربستان سعودی در فرماسیون انباشت سرمایه‌داری جهانی

دغدغه اساسی پژوهش حاضر ریشه در این پرسش دارد که چرا اقتصاد عربستان سعودی (به‌رغم توان استفاده از فرایندهای جهانی‌شدن، نیروی کار جوان، درک ناکارآمدی اقتصاد تک‌محصولی و برنامه‌ریزی‌های اقتصادی)‌، نمی‌تواند از شیوه انباشت نفت‌محور گذار و در فرماسیون انباشت سرمایه‌داری جهانی (پسافوردیستی یا پساصنعتی) ادغام شود؟ در پاسخ به این سؤال، نویسنده معتقد است که دگرگونی در فرایند انباشت سرمایه در پادشاهی سعودی به تغییر در رویکرد حکومت در ارتباط با جامعه، بخش خصوصی و سیاست خارجی پرهزینه آن وابسته است. از این‌رو، مادامی‌که بسترها و شرایط فوق به همراه کاهش وابستگی به نفت مهیا نشود، صورت‌بندی انباشت سرمایه عربستان سعودی وابسته به نفت و دولت، مستقل از دانش و فناوری، متکی به تخصص نیروهای خارجی، یکنواخت و بی‌بهره از عواید بخش خدمات خواهد بود.
تصویر موانع ادغام اقتصاد عربستان سعودی در فرماسیون انباشت سرمایه‌داری جهانی

عربستان سعودی ازجمله کشورهایی است که تحولات سیاسی، اجتماعی و حقوق بشری آن همواره مورد توجه تحلیل‌گران روابط بین‌الملل بوده است. به‌رغم اینکه نظام سیاسی عربستان از معیارهای دمکراتیک فاصله بسیار دارد؛ اما سیاست خارجی آن در مجامع بین‌المللی و کشورهای همسایه فعال است. و به‌رغم اینکه تحولات سال 2010 به بعد، در ژئوپلیتیک منطقه غرب آسیا دگرگونی‌های اساسی ایجاد کرد و سبب فوران جنبش‌های اجتماعی فراوانی شد، در عربستان سعودی شکاف‌های مذهبی بر شکاف‌های سیاسی بار نشدند و این کشور خطر سقوط نظام را پشت سر گذاشت.

بسیاری بر این باورند که سیاست سرکوب و بازتوزیع ثروت در عربستان سعودی این کشور را از جمع کشورهایی که در آن‌ها انقلاب رخ داد، جدا کرد. اگر در این ارتباط دقیق‌تر به موضوع نگاه کنیم و تحولات سیاسی و اجتماعی عربستان سعودی را در چارچوب اقتصاد سیاسی بررسی کنیم، به چند نکته حائز اهمیت دست می‌یابیم.

1- درک ساختاری اوضاع سیاسی و اجتماعی عربستان، بدون بررسی شالوده‌های نظام اقتصادی این کشور مفید نخواهد بود.

2- شکل متقابل کسب معرفت در ارتباط با نظام اقتصادی این کشور (چیستی و گونه‌شناسی) به فعل و انفعالات فرایندهای سیاسی و حاکمیتی بستگی دارد.

3- تبیین موضوعات سیاسی عربستان به واسطه شرایط اقتصادی یا به‌عکس در صورتی معنادار خواهد بود که بهره‌گیری از مبانی اقتصاد پوزیتیویستی در این رابطه، در چارچوب اقتصاد پساپوزیتیویستی باشد.

از این حیث، مجالی برای دانشوران روابط بین‌الملل به منظور توصیف، تبیین و نقد شرایط اقتصادی عربستان سعودی، حاصل می‌شود. مطالعه حاضر در خصوص یکی از مهم‌ترین مسائل و دغدغه‌های اقتصاد سیاسی عربستان به تحقیق و بررسی پرداخته است. در دهه اخیر به‌ویژه پس از به قدرت رسیدن ملک سلمان گفتمان اصلاح اقتصاد سعودی بیش از پیش رواج یافته است. اما به‌رغم اینکه این کشور می‌تواند نظیر دیگر کشورهایی که به‌سرعت به سمت اقتصادهای پساصنعتی به پیش می‌روند (چین و کره جنوبی) از بسترهای جهانی‌شدن استفاده لازم را ببرد، مسئله اصلاحات اقتصادی (حرکت به سمت اقتصاد دانش‌محور) فقط بر روی کاغذ مطرح است و هنوز اجرایی نشده است. به عبارتی دقیق‌تر، شیوه انباشت سرمایه در این کشور از معیارهای اقتصادهای پساصنعتی که در آن‌ها فرایند انباشت سرمایه متکی بر دانش، سرمایه انسانی متخصص، بازارمحور و مبتنی بر خواست مصرف‌کنندگان است، متفاوت است. از این‌رو اگرچه حکومت در عربستان سعودی برنامه‌ریزی‌های زیادی برای جراحی‌های اقتصادی دارد، اما تا زمانی که شیوه انباشت تغییر نکند و به استانداردهای انباشت پساصنعتی (که گونه بازاری آن پسافوردیسم است)، متمایل نشود، تمایلات مزبور منحرف خواهند شد.

از طرفی، مهم‌ترین وسیله برای تغییر شیوه انباشت سرمایه در عربستان سعودی خواست ارکان حاکمیتی آن است. مقتضیات اقتصاد پساصنعتی و شیوه انباشت آن ایجاب می‌کند که حکومت در رابطه خود با شهروندان تجدیدنظر کند و به جامعه مدنی و بخش خصوصی اجازه فعالیت دهد، از جاه‌طلبی‌های منطقه‌ای خود کاسته و هزینه‌های فراوانی را که در کشورهای پیرامونی برای حفظ هژمونی (سلطه و برتری) صرف می‌کند، به فرایند انباشت سرمایه بازگرداند. اگر شرایط مزبور به علاوه کاهش وابستگی به نفت فراهم شود، اقتصاد عربستان سعودی می‌تواند از مواهب جهانی‌شدن بهره‌مند شده، در مسیر اقتصادهای پساصنعتی حرکت کند. البته ذکر این نکته ضروری است که کیفیت و سرعت رسیدن به فرماسیون انباشت پسافوردیستی دغدغه پژوهش حاضر نیست.

برای مطالعه و دریافت متن کامل این مقاله، روی لینک زیر کلیک کنید.

114968
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.