دام‌پروری با گله‌های بزرگ‌تر: راه‌کار کلیدی جلوگیری از گسترش بیابان

در مقاله حاضر، راهکاری مغفول‌مانده برای جلوگیری از بیابان‌زایی و بهبود پوشش گیاهی ارائه می‌شود.

دانشگاه شهیدبهشتی

کارشناس ارشد آگرواکولوژی

تصویر دام‌پروری با گله‌های بزرگ‌تر: راه‌کار کلیدی جلوگیری از گسترش بیابان

مقدمه

از مشکلات مهم محیط زیستی انسان عصر حاضر می‌توان به مواردی چون گرم شدن کره‌ی زمین، نابودی جنگل‌ها، خشک‌سالی و کمبود منابع آب شرب و کشاورزی، فرسایش خاک و بیابان‌زایی و امنیت و ایمنی غذایی اشاره کرد این موارد همانند کلافی درهم‌تنیده به یکدیگر مرتبط بوده و روندی تناوبی یا موازی دارند و نمی‌توان این اجزا را جدا از هم دانست زیرا بروز و گسترش هرکدام دست‌مایه‌ی بروز دیگری و کمرنگ‌تر کردن هر مشکل باعث حل شدن نسبی دیگر مشکلات ذکرشده می‌شود.

برای مثال در مراتعی که ازنظر پوشش گیاهی فقیر هستند با فرسایش شدید خاک مواجه هستیم که به دلیل پوشش کم، این سیر صعودی است و به‌مرور خالی از پوشش گیاهی خواهند شد و به دلیل سرعت زیاد آب در این‌گونه زمین‌ها شاهد کمترین نفوذ و ذخیره آب به لایه‌های زیرین هستیم و به‌مرورزمان این مراتع بیابانی شده و جدا از اینکه نبود پوشش گیاهی به جذب نشدن دی‌اکسید کربن منجر می‌شود. افزایش این گاز باعث گرم شدن هر چه بیشتر کره زمین خواهد شد. با از دست رفتن خاک مناسب طی فرسایش بادی و آبی و نبود گیاه و نایاب شدن آب به‌صورت مستقیم روی غذای دام و انسان‌های مقیم این مناطق تأثیر خواهد گذاشت.

رابطهٔ دامپروری و پوشش مراتع

ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی و وسیع بودن و پراکنش بارش‌ها در سطح وسیعی از مناطق و فصلی بودن نزولات سالانه دارای نسبت قابل‌توجهی بیابان و در کنار آن مراتع طبیعی که مستعد بیابانی شدن هستند می‌باشد. معمولاً تا به امروز و در اکثر نقاط جهان تصور رایج بر این بوده که وجود دام و دام‌پروری باعث اصلی حذف و کم شدن پوشش گیاهی در مراتع بوده و یکی از راه‌کارهای مدیریتی حفظ مراتع، کنترل تعداد دام‌ها و یا به‌صورت مقطعی حذف دام‌پروری از مراتع حساس برای بهبود پوشش گیاهی این‌گونه مراتع بوده است. حال‌آنکه در دنیای مدرن با تکامل دانسته‌های ما از سازوکارهای به هم متصل اکوسیستم‌ها و پیشرفت روزافزون علم این نظریه و راه‌کار به‌کلی دگرگون‌شده است. می‌توان یادآوری کرد که بشر مدت‌ها بر این باور بود که زمین مسطح است و این‌گونه اشتباه‌ها بازهم می‌توانند تکرار شوند (Allan Savory, 2013).

در 1950 میلادی در زیمبابوه پارک‌های ملی با مشکل فقر شدید پوشش گیاهی و گسترش بیابان مواجه شد که در مرحله نخست به جمع‌آوری و انتقال تمامی دام‌های اهلی و نشخوارکنندگان بزرگ و کوچک روی آوردند ولی با کمتر شدن پوشش گیاهی و گسترش بیشتر بیابان و فرسایش خاک مواجه شدند. در مرحله دوم تنها گیاه‌خوار باقی‌مانده فیل‌ها بودند که برای حفظ مراتع طی چند سال 40000 فیل کشته می‌شود ولی درنهایت باکمال ناباوری روند بیابانی شدن و کمتر شدن پوشش گیاهی شدت می‌گیرد.

مثال دیگری که می‌توان برای این موضوع آورد پارک‌های ملی کشور آمریکا در دهه‌ی 1960 میلادی است. پارک‌هایی که 70 سال بدون وجود دام اداره می‌شدند دارای پوشش گیاهی ضعیف‌تری از پارک‌های مشابهی که دام در آن‌ها وجود داشت بودند (Allan Savory, 2013).

نکته اصلی آن است که در مناطقی که بارش‌ها و رطوبت، دوره‌ای و فصلی بوده، خاک برای تجزیه عناصر گیاهی و بازگشت این عناصر به خاک؛ رطوبت، دما و زمان کافی را در دوره‌های سالیانه و حتی چندساله ندارد و خاک این مناطق هرسال فقیرتر از سال‌های پیشین خواهد شد. راه‌کاری سنتی که در ایران و بسیاری از نقاط جهان برای بازگشت عناصر گیاهی به خاک در چنین زمین‌هایی انجام می‌دهند سوزاندن بقایای گیاهی است و با انجام آن خاک عاری از هرگونه پوشش می‌شود که متعاقب آن فرسایش تشدید می‌شود. سوزاندن یک هکتار زمین آلودگی کربنی بیش از 6000 خودرو را به جو وارد می‌کند. این موارد سلسله‌وار گسترش بیابان، گرم شدن زمین، کاهش سطح آب‌های زیرزمینی، کمبود روزافزون توان خاک و محصول کمتر را تشدید خواهد کرد.

راه‌کار ارائه‌شده حضور پررنگ دامداری در این مناطق است اما نه به‌صورت کوچک و ایستا بلکه به‌صورت تعداد بالای دام و پویا. با حرکت گله‌های بزرگ در حال چرا، پوشش گیاهی به صفر نمی‌رسد،گندمیانی که از سطح خاک قطع‌شده‌اند رشدشان تشدید می‌شود، باکوبش زمین توسط دام خاک نفوذپذیری بهتری برای آب باران خواهد داشت و فضولات و ادرار باقی‌مانده در این زمین‌ها چرخه‌ی بازگرداندن مواد آلی به خاک را کامل می‌کند و همین امر به بهبود کیفیت خاک و افزایش ماده آلی آن‌که در مراتع ایران نبود ماده آلی به‌شدت مشهود است کمک می‌کند. در مواردی محل اتراق شبانه‌ی این گله‌ها را در فصل آیش و یا قبل از کشت محصول بر روی زمین‌های کشاورزی قرار می‌دهند که خاک بدون مواد شیمیایی غنی خواهد شد و به حصول کشاورزی پایدار نیز کمک خواهد کرد و در فصولی که زمین‌ها زیر کشت هستند باید زمین‌هایی که ازنظر پوشش گیاهی فقیرتر هستند و یا خاک ضعیف‌تری دارند برای محل اتراق و استراحت حیوانات انتخاب شوند.

اولین بار که این تحقیق در سطح وسیع و به‌صورت میدانی در پارک‌های ملی زیمبابوه توسط آلن سیوری صورت گرفت و نتایج درخشانی به دست داد بعدازآن در پاتاگونیای آرژانتین و کشور مکزیک نیز از این ایده استقبال شد و هم‌اکنون نیز در حال انجام این طرح هستند. در سال اول در پاتاگونیا 25000 گوسفند را در مراتع اضافه کردند و در سال دوم شاهد افزایش 50 درصدی محصولات کشاورزی و پوشش گیاهی بودند. در حال حاضر 15 میلیون هکتار در 5 قاره در حال انجام این طرح (دام‌پروری صحیح با نیت حفظ و نگهداری مراتع) می‌باشد (TED and More, 2019).

راهکارها

طی سال‌های اخیر در ایران به سبب کشش تقاضای گوشت دام توسط جمعیت کشور شاهد کم شدن تعداد احشام به سبب تأمین این نیاز و از سویی واردات مقادیر زیادی گوشت قرمز به کشور هستیم و این امر باعث دیرتر تجدید شدن تعداد دام‌های ذبح‌شده می‌شود که می‌توان با واردات تعداد بسیار زیادی احشام از کشورهای همسایه به‌صورت زنده آن را جبران و از سویی همانند موارد ذکرشده در کشورهای آرژانتین و زیمبابوه مراتع درخطر بیابانی شدن کشور را وارد یک دوره‌ی بهبود کرد اما همان‌گونه که در بالا توضیح داده شد این امر بدون پیش‌شرط آموزش دامداران توسط سازمان جهاد کشاورزی محقق نخواهد شد. مواردی که باید لحاظ شوند:

1. تعداد دام‌های موجود در هر گله باید حداقل 400 درصد افزایش یابد تا به نتیجه‌ی مطلوب دست‌یافت و در این روش سقفی برای اضافه کردن دام وجود ندارد ولی با توجه به نوع مراتع ایران و سرعت حرکت دام‌های سبک همانند گوسفند و بز، اولویت با این‌گونه ها است.

2. مراتع باید به قسمت‌های چند هکتاری تقسیم گردد و بعد از چرای هر قسمت گله را به قسمت جدید هدایت کرد در کشورهایی همانند استرالیا و آمریکا این روش به‌صورت حصاربندی انجام می‌شود اما در کشورهایی مانند زیمبابوه و آرژانتین با توجیه دامداران و مرزهای حدودی و نسبی نیز قابل‌اجرا بوده و نتایج چشم‌گیری را شاهد بوده‌ایم. همچنین محل استقرار و استراحت دام‌ها در شب باید زمین‌های فقیرتر و یا زمین‌های کشاورزی در حال آیش باشد.

منابع

1. Allan Savory, 2013. How to fight desertification and reverse climate change

2. TED and More, 2019.

115115
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.