گزارش نشست:

الزامات اشتغال پایدار و زودبازده در مناطق مشمول آیین‌نامه ساماندهی مبادله در بازارچه‌های غیررسمی موقت مرزی؛ با تأکید بر معابر مرزی بانه

گفتگوی راهبردی «الزامات و ضرورت‌های اشتغال پایدار در بازارچه‌های غیررسمی موقت مرزی (با تأکید بر معابر مرزی بانه)» با حضور محمداحسان هوشمند (پژوهشگر اجتماعی) در تاریخ 6 تیر ۱۳۹7 در مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری برگزار شد.
تصویر الزامات اشتغال پایدار و زودبازده در مناطق مشمول آیین‌نامه ساماندهی مبادله در بازارچه‌های غیررسمی موقت مرزی؛ با تأکید بر معابر مرزی بانه

اهم مطالب مطرح شده در این جلسه به شرح زیر است:

* کسبه و مغازه‌داران و پاساژهای شهر بانه به عنوان مهم‌ترین بازار شکل‌گرفته از مبادلات مرزی کشور به مدت ۲۵ روز از ۲۶ فروردین ۱۳۹۷ با اعتصاب عمومی و بستن محل کسب خود به اعتراض پرداختند. این نوع اعتصاب از نظر مدت طولانی اعتصاب و نیز حجم و کمیت شمار اعتصاب‌کنندگان در تاریخ ۳۰ ساله اخیر بانه سابقه نداشت.

* شکل‌گیری بازار بانه نتیجه ضعف و ناتوانی دولت است؛ دوره‌ای که دولت در حال توجه به مناطق مرکزی و توسعه‌یافته‌تر کشور بود و مشغول برنامه‌ریزی توسعه صنعتی و کارخانه‌های آن مناطق با دلار 7 تومانی بود و کم‌تر برنامه‌ای برای توسعه مناطق مرزی در دستور کار قرار داشت، مردم بانه توانستند این بازار را تشکیل دهند، یعنی با زحمت خودشان تشکیل شد. البته هزینه‌هایی هم داشت، در این سال‌ها تعداد زیادی در مرزها کشته و زخمی شدند و رقم کشته‌ها و زخمی‌های این سال‌ها هم چشمگیر است. اما با تلاش مردم بانه این بازار نسبتاً بزرگ شکل گرفت، بی‌آنکه هزینه‌ای مستقیماً برای دولت ایجاد کند.

* برخی از تجار بانه‌ای با انباشت سرمایه‌ای که شکل گرفته توانسته‌اند به نام خودشان برند تولید لوازم‌خانگی ثبت کنند و الان در تهران هم دفتر و هم نمایندگی دارند؛ به عبارت دیگر تعدادی از صاحبان سرمایه بانه‌ای به تولید صنعتی روی آورده‌اند. چنانچه شرایط برای این سرمایه‌گذاران مهیا شود در منطقه ویژه اقتصادی بانه و منطقه آزاد تجاری اقدام به راه‌اندازی کارخانه‌های خود خواهند کرد و بدین ترتیب می‌توان به آینده صنعتی و صادراتی این منطقه امیدوارتر شد.

* شکل‌گیری بازار بانه و در نتیجه درآمدهای ناشی از کار در بازار بانه و انباشت سرمایه موجب شده تا فعالیت خیرین رشد زیادی داشته باشد و آموزشگاه‌ها و مدارس و دانشگاه آزاد و مساجد زیادی ساخته شود. ساختمان دانشگاه آزاد بانه را خیرین ساخته‌اند یا شصت -هفتاد مدرسه را خیرین ساخته‌اند. همچنین، در بخش سلامت نیز سرمایه‌گذاری صورت گرفته است.

* روابط تجاری شکل‌گرفته در شهر بانه اعم از روابط میان مردم و تاجران (شامل مردم بومی و غیربومی)، میان تاجران با یکدیگر، و میان تاجران دو سوی مرز، در طی سالیان متمادی و در چارچوب قوانین کشور، و خلأهای موجود حقوقی و حتی برخی تساهل‌های ضروری و غیرضروری مدیریت محلی و نیز برخی برخوردها، سخت‌گیری‌ها و تندروی‌ها محقق شده و قوام گرفته است. ازاین‌رو، نمی‌توان این مجموعه روابط را با یک مصوبه نادیده گرفت و انتظار داشت که جامعه یک‌شبه آن روابط را به کناری بگذارد و بخواهد در چارچوبی جدید عمل نماید.

* روابط شکل‌گرفته در این شهر برای حفظ منافع کلان خود، رفته‌رفته ابعاد نسبتاً پیچیده‌ای به خود گرفته است و فراتر از حوزه محلی و متأثر از ارتباطات فرامحلی و نقش فعال باندهای تجاری رسمی و غیررسمی و قاچاقچیان کلان در دو سوی مرز به ویژه مافیای قاچاق عراق و اقلیم کردستان عراق شده است. ازاین‌رو، ضمن توجه به منافع هزاران خانواری که در شهر بانه و اطراف آن از طریق بازار بانه زندگی می‌گذرانند، مهار تلاش‌های افسارگسیخته و سیری‌ناپذیر این شبکه قاچاق از ضرورت‌های برنامه‌های توسعه‌ای متوازن منطقه خواهد بود.

* در طول اعتراض‌های شهر بانه، انتظار عمومی این بود که ارتباط مناسبی بین بخش‌های خصوصی ـ تجاری با بخش‌های دولتی ـ مدیریتی شکل گیرد و بر اساس این ارتباط مناسب دوطرفه تلاش شود تا ضمن شناخت نقاط قوت و ضعف مصوبه اخیر، تصمیم‌سازی‌ها مبتنی بر خرد جمعی هر دو بخش شکل گیرد. بی‌توجهی اولیه به این ضرورت به طولانی شدن اعتصاب یاری رساند.

* در تدوین آیین‌نامه جدید انتظار می‌رفت، بخش قابل‌توجهی از اطلاعات از مردم کوچه و خیابان شهر بانه جمع‌آوری شود و به عبارتی دیدگاه‌ها و آرای آنان در تصمیم‌سازی دخالت داده شود. حضور در میدان اثرگذاری اقدامات دولتی، موجب می‌شود بتوان ابعاد ناپیدای موضوع را که در نگاه اولیه کارشناسان به دست نمی‌آید، آشکار کرد، روابط موجود در لایه‌های زیرین جامعه را شناخت، تعدد ذی‌نفعان و ذی‌مدخلان را شناسایی کرد، زیان‌ها و فواید اقدام را در عرصه زندگی اجتماعی اقشار گوناگون مشخص کرد و سپس با افزودن این اطلاعات بر اطلاعات کارشناسی سازمان‌های متولی، به شناخت دقیق‌تری از موضوع دست یافت و سپس آن‌ها را در تدوین آیین‌نامه‌ها و مقررات و شیوه‌های اجرایی اقدامات و سیاست‌های مدنظر به کار بست. موضوعی که متأسفانه در طرح سامان‌دهی بازارچه‌ها مدنظر قرار نگرفته بود.

* به تحقیق می‌توان ادعا کرد که زندگی شهر بانه، به بازارچه مرزی آن عمیقاً وابسته شده است. هرگونه دست‌کاری در این بازارچه به معنای دست‌کاری در رگ حیاتی این شهر است. ازاین‌رو، نوع دست‌کاری می‌تواند به بیماری، ناتوانی، مرگ، و یا شادابی، توانمندی و حیات مضاعف این شهر مدد رساند. به طور مشخص مصوبه جدید ساماندهی بازارچه‌های مرزی در مورد شهر بانه موجب اختلال شدید در زندگی جاری مردم شد و نتوانست همراهی مردم را با خود داشته باشد. قطعاً اگر این آیین‌نامه طوری تنظیم می‌شد که نوعی بازی برد-برد را برای مردم تداعی می‌کرد، خود را با آن هماهنگ می‌کردند و برخی تغییر رویه‌ها را می‌پذیرفتند. اما با اجرایی شدن این مصوبه، برای مردم پیشاپیش بازی باخت ـ برد تداعی شد و ازاین‌رو، امکان همراهی با آن شکل نگرفت و در مقابل به اعتصاب ۲۵ روزه انجامید.

* وضعیت اعتراضات ۲۵ روزه بانه به خوبی حکایت از سرمایه اجتماعی قوی درون‌گروهی و بین گروهی و نیز پیونددهنده در این شهر دارد. روابط اجتماعی ناشی از سوداگری جدید شکل گرفته در شهر، و نیز شهر بانه با روستاهای اطراف و هم‌چنین سرمایه‌داران شهر بانه با تاجران و سرمایه‌داران عراق و اقلیم کردستان عراق دیگر مانند یکی دو دهه گذشته صرفاً در چارچوب روابط خویشاوندی و عصبیت‌های محلی نیست و بسیار پیچیده شده است. ازاین‌رو، تصمیم‌هایی که این روابط را تحدید کند، می‌تواند کلیت سرمایه اجتماعی ناشی از این روابط را به عنوان ساختی اجتماعی در مقابل تصمیم و اقدام رسمی قرار دهد. ازاین‌رو، در تصمیم‌سازی‌هایی از این دست باید جایی برای روابط جدید شکل گرفته در شهر بانه و در کل چنین شهرهایی در نظر گرفت.

* تلاش گروه‌های مختلف مردم بانه برای نگه‌داشتن اعتراض‌ها در چارچوب و هدف خاص و مشخص (اصلاح آیین‌نامه هیأت وزیران و در نظر گرفتن منافع اقشار گوناگون شهر) و دوری‌گزینی از اهداف و اقدامات افراطی حکایت از شکل‌گیری عقلانیتی قابل تأمل و قابل ستایش دارد که منافع خاص شهر را از یک‌سو با منافع ملی پیوند دهد و از سوی دیگر از منافع گروه‌های تندرو فاصله گیرد.

* در نهایت نگاه اقشار گوناگون بانه در این اعتراض‌ها به داخل کشور و امید داشتن به متولیان و مسئولان برای رسیدگی به موضوع و چشم‌بستن به تمام تلاش تبلیغاتی بیرون از ایران نقطه قوت این اعتراض‌ها بوده است. ازاین‌رو، آن را باید پاس داشت و نسبت به درخواست معترضان توجه کرد و خواسته‌های آنان را در تصمیم‌سازی مورد توجه و تحلیل قرار داد.

115180
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.