از طرح‌های پژوهشی منتشر نشده سال‌های 1384 تا 1392:

بررسی روند آینده علم و فناوری در غرب (گرایش‌های پیدا و پنهان)

مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست‌جمهوری اقدام به انتشار طرح‌های پژوهشی انجام گرفته طی سال‌های 1384 تا 1392 کرده است. پژوهش «بررسی روند آینده علم و فناوری در غرب (گرایش‌های پیدا و پنهان)» از جمله این پژوهش‌هاست.
تصویر بررسی روند آینده علم و فناوری در غرب (گرایش‌های پیدا و پنهان)

در مقدمه این پژوهش آمده است:

علم و فناوری از مزیت‌های راهبردی (استراتژیک) جهان امروز تلقی می‌شود و قادر است که مزیت‌های نسب کشورها را به مزیت‌های رقابتی تبدیل کند. علم و فناوری در همه عرصه‌های اقتصادی، تجارت، رقابت، قدرت امنیتی، فرهنگ و ساختار اجتماعی، نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا می‌کند. علم و فناوری جان و جوهره اقتصاد و صنعت و نیروی رانشی و محرک کلیدی دستیابی به توسعه پایدار و پایه‌ای برای ایجاد توان رقابت‌پذیری و پاسخی به چالش‌های غلبه بر عقب‌ماندگی به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه است. از این‌رو بحث‌های مربوط به حوزه علم و فناوری به‌ویژه سیاستگذاری‌های کلان و نیز مدیریت علم و فناوری از مهم‌ترین موضوعات مطرح در مراکز تصمیم‌گیری و مراکز عالی علمی و مطالعاتی است.

همه کشورهای پیشرفته صنعتی از ساختار مشخصی برای سیاستگذاری و هدایت فعالیت‌های علم و فناوری برخوردارند و کشورهای در حال توسعه نیز در تلاش‌اند تا با توجه به تجارب آن‌ها و شرایط و مقتضیات محیطی و اجتماعی خود، زمینه‌های تسلط بر علم و فناوری را فراهم کنند.

صرفنظر از اینکه دیگران چه تمهیداتی اندیشیده‌اند یا می‌اندیشند، برای ما تسلط بر علم و فناوری به لحاظ موقعیت جغرافیایی و سیاسی خاص و به‌ویژه مواجهه با تهدیدها و تحریم‌هایی که از سوی قدرت‌های سلطه‌جو اعمال می‌شود، نه‌تنها مهم، بلکه امری ضروری و حیاتی است.

برای غلبه بر مشکلات موجود در توسعه علم و فناوری از یک سو و حتی پیشتازی در این حوزه، لازم است که موضعی دوراندیشانه و مبتکرانه نسبت به توسعه علم و فناوری اتخاذ کنیم. در سطح کلان باید در هر سیاستی که پیشنهاد می‌کنیم (اقتصادی، صنعتی، تجاری و...) توسعه علم و فناوری در پرتو آن نمایان باشد و فعالیت‌هایمان در حوزه علم و فناوری به‌گونه‌ای باشد که روح پیشتازی در آن‌ها موج بزند و جامعه و افکار عمومی را نسبت به توانایی‌های مراکز علمی و فنی کشور، امیدوار کند و انگیزه‌های لازم را در همه سطوح تصمیم‌گیری در حمایت و پشتیبانی از توسعه علم و فناوری به وجود آورد.

برای این منظور لازم است که ضمن شناخت کافی نسبت به روند تغییر و تحولات علم و فناوری در جهان پیرامون‌مان، توانایی پیش‌بینی علم و فناوری را نیز داشته باشیم، چرا که پیش‌بینی روند توسعه علم و فناوری در فرآیند تدوین راهبردها، برنامه‌ریزی‌ها و اتخاذ تصمیمات راهبردی در برنامه‌های توسعه ملی از اهمیت زیادی برخوردار است. پیش‌بینی روند علم و فناوری، این امکان را می‌دهد که به صورتی هدفمند در مسیر تحولات جهانی قرار گیریم و اسیر حوادث آینده نشویم. انفعال در برابر آینده سبب می‌شود که در مدار تفکرات و برنامه‌ریزی‌های آینده‌نگر رقبا قرار گیریم و نتوانیم تحولات آینده را مدیریت کنیم. در واقع دیده‌بانی و رصد تحولات آینده، دروازه ورود به عرصه رهبری و مدیریت تحولات و تغییرات شتابان به شمار می‌رود.

بر این اساس لازم است که اقدامات زیر با دقت هر چه بیشتر انجام گیرد:

- رصد روند کلی علم و فناوری

- شناسایی مسائل نوظهور و نشانگرهای ضعیف و بذرهای تغییر (چه‌بسا که ظهور یک پدیده و یا فناوری نوید رویدادهای عمده اقتصادی را بدهد و برخی از مسائل نوظهور در آینده این ظرفیت را پیدا کنند تا به جریانها و روندهای کلان و تأثیرگذار تبدیل شوند).

- تحلیل و ارزیابی نتایج و پیامدهای رویدادها و روندهای تأثیرگذار بر شکل‌گیری آینده

- ارائه گزارش راهبردی براساس رصد ارزیابی نتایج روندهای تغییر

از مهم‌ترین تبعات شناسایی و پیش‌بینی علم و فناوری می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

- سیاستگذاری و برنامه‌ریزی هدفمند توسعه علم و فناوری

- مشروعیت بخشیدن به تصمیم‌گیری‌ها براساس تحولات و رخدادهای علم و فناوری

- تشویق به تعامل در جامعه و ایجاد انتظارات مشترک (ایجاد هماهنگی در نگرش‌ها)

- داشتن آینده‌ای خوب (مشروط بر اینکه آن را خوب ببینم و خوب‌تر آن را شکل دهیم).

این گزارش، چیست؟

این گزارش، خلاصه‌ای است از گزارش طرح «پژوهشی بر روند علم و فناوری در غرب، گرایش‌ها پیدا و پنهان» که در آن تصویری نسبتاً دقیق از جریان پیدا و پنهان علم و فناوری در غرب (با ورود به پایگاه‌های اطلاع‌رسانی مراکز علمی و تحقیقاتی کشورهای پیشتاز در علم و فناوری و به‌ویژه مراکز دیده‌بانی و آینده‌پژوهی علم و فناوری این کشورها) ارائه شده است. گزارش اصلی این طرح حجم عظیمی از اطلاعات مرتبط با انواع فناوری‌ها و نوآوری‌ها در مراکز علمی و تحقیقاتی غرب با ذکر دقیق عنوان پروژه‌ها و نشانی دستیابی به آن‌ها و همچنین دیدگاهها و نظرات سازمان‌ها و مجامع بین‌المللی و مراکز آینده‌پژوهی معتبر جهانی در مورد رخدادهای احتمالی علم و فناوری در آینده‌های نزدیک و دو را، در بردارد.

هدف این طرح

هدف از اجرای این طرح، ضمن توجه دادن به اهمیت علم و فناوری در جهان معاصر و به‌ویژه وضعیت خاص کشور ما، ارائه تصویری از پیشرفت‌های علم و فناوری و گرایش‌های فناورانه در جهان و به‌ویژه کشورهای پیشتاز، تدابیر و پیش‌بینی فناوری در مراکز علمی و آینده‌پژوهی و در نهایت رصد و پایش این پیشرفتها و گرایش‌ها در حال حاضر و آینده‌های قابل پیش‌بینی است به نحوی که بتوان با استفاده از دستاوردهای این طرح و ایجاد یک بانک اطلاعات فناوری‌های نوظهور، در حال ظهور و قابل ظهور در آینده به رصد دایمی آن‌ها در زمان و مکانهای مختلف پرداخت و در سیاستگذاری‌ها و برنامه‌ریزی‌ها، در سطوح مختلف کلان (ملی)، بخش و بنگاه آن‌ها را مورد ملاحظه و توجه قرار داد.

روش تحقیق این طرح چیست؟

در روش تحقیق سعی شده است که از طرق مختلف و معمول نظیر روش دلفی، مراجعه به بانک‌های اطلاعاتی، برنامه‌های کشورها در حوزه توسعه علم و فناوری، مراجع و سازمان‌های بین‌المللی، مراکز آینده‌پژوهی و هر امکان دیگری که به نحوی اطلاعات مربوط به پیشرفت‌های علم و فناوری را در اختیار قرار می‌دهند، استفاده شود تا اطلاعات جامعی از فناوری‌های نوظهور در حال ظهور و فناوری‌هایی که احتمال تحقق آن‌ها در آینده‌های نزدیک و دور وجود دارد، گردآوری و همراه با ادبیات موضوع و بحث‌های تحلیلی، ارائه شود.

بخش‌های این گزارش:

گزارش در پنج بخش عمده تهیه گردیده است.

در بخش اول و ابتدا تعاریف و مفاهیم واژه و اصطلاحات کلیدی طرح به‌صورت مشروح و تفصیلی ارائه شده‌اند.

در بخش دوم به نظرات و برداشت‌های مجامع بین‌المللی به‌ویژه پروژه هزاره سازمان ملل متحد تحت عنوان «وضعیت آینده در آستانه هزاره سوم» که مطالعات مربوط به آن به صورت گزارش‌های سالانه از 1998 تا 2012 منتشر شده است، اختصاص دارد.

در بخش سوم از روش دلفی (Delphi) در تعیین فناوری‌های نوظهور و در حال ظهور استفاده شده است تا همخوانی‌ها و تفاوت‌های احتمالی بین آنچه که در غرب می‌گذرد و نظر متخصصان داخلی با هم تطبیق داده شود.

در بخش چهارم به بررسی وضعیت علم و فناوری در کشورهایی پرداخته شده که به طور سنتی در توسعه علم و فناوری پیشگام بوده‌اند. این کشورها شامل آمریکا، آلمان، ژاپن، فرانسه و انگلستان هستند. تردیدی نیست علاوه بر کشورهای یادشده، بسیاری دیگر از کشورها، از جمله کشور عزیزمان ایران در یکی دو دهه اخیر دستاوردهای علمی و فناوری زیادی داشته‌اند که توجه جهانیان را به خود جلب کرده است. اما، هدف اصلی در انجام این بررسی آگاهی از برنامه‌ها و فعالیت‌ها و گرایش‌های توسعه علم و فناوری در مراکز علمی، تحقیقاتی و آزمایشگاهی جهان غرب بوده است که برای محدود کردن گستره کار، این کشور انتخاب شده-اند.

در بخش پنجم تا حد ممکن سعی شده است تا به فناوری‌های آینده و فناوری‌هایی که اصطلاحاً پنهان بوده و تنها سرنخی از آن‌ها در دست است و یا در منابع مختلف از آن‌ها به عنوان فناوری‌های آینده‌های نزدیک و دور از 5 تا 50 سال آینده اشاره شده است، پرداخته شود. در اینجا ذکر این نکته ضروری است که این نوع فناوری‌ها را کمتر می‌توان در پروژه‌های تعریف شده مراکز علمی و تحقیقاتی یافت (و اگر هم وجود دارد به وضوحی که سایر فناوری‌های روز را با عنوان و نشان کامل ذکر می‌کنند، اطلاع‌رسانی می‌شود و اغلب هم در شرکتها بزرگ رقیب در کشورهای مختلف در دست بررسی و یا اجرا بوده و یا زاییده تخیل و حدسیات دانشمندان هستند ولی بسیاری از آن‌ها براساس دستاوردهای علمی و فناوری امروز مبنا و پایه علمی داشته و احتمال وقوع آن‌ها در آینده‌های نزدیک و دور زیاد است، چنانکه بسیاری از فناوری‌های امروز 20 تا 30 سال پیش قابل باور نبودند).

در بخش ششم نیز سعی شده است که ضمن ارائه دستاوردهای این بررسی توصیه‌های سیاستی در مورد زیرساخت‌ها و راهکارها و راهبردهای توسعه علمی و فناوری ارائه شود.

برای مطالعه و دریافت متن کامل این پژوهش، روی لینک زیر کلیک کنید.

115244
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.