از طرح‌های پژوهشی منتشر نشده سال‌های 1384 تا 1392:

شاخص کرامت انسانی در الگوی پیشرفت اسلامی

مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست‌جمهوری اقدام به انتشار طرح‌های پژوهشی انجام گرفته طی سال‌های 1384 تا 1392 کرده است. پژوهش «شاخص کرامت انسانی در الگوی پیشرفت اسلامی» نیز از جمله این پژوهش‌هاست.
تصویر شاخص کرامت انسانی در الگوی پیشرفت اسلامی

در پیشگفتار این پژوهش آمده است:

هر حکومت و حاکمی که بخواهد برای خدمت به جامعه انسانی و حفاظت از امنیت آن، و تأمین سعادت پایدار جامعه، قدم بردارد و آن را به سرمنزل سعادت برساند، باید شناخت صحیحی از جایگاه انسان و خصائص او داشته باشد، و ضروری است که برنامه‌های تربیتی و سیاست‌های اجرائی کوتاه‌مدت و بلندمدتی که تدوین می‌نماید، با توجه به شناختِ همه ابعاد او باشد، و برنامه پیشرفتی هماهنگ با شخصیت انسان تدوین کند، زیرا هر برنامه پیشرفتی باید بر اساس شناخت درستی از موضوع پیشرفت یعنی انسان و حیطه‌های مربوط به او در بُعد فردی و اجتماعی باشد، با توجّه به این اصل، انسان‌شناسی هر برنامه پیشرفتی از مهم‌ترین مبانی آن برنامه است، که روحِ کلی برنامه را تحت تأثیر خود قرار می‌دهد.

در تدوین الگوی پیشرفت اسلامی، یکی از مهم‌ترین مقدماتی که مورد توجّه قرار می‌گیرد، مبانی انسان‌شناختی این الگو است، به تعبیری دیگر الگوی پیشرفت اسلامی مبتنی بر انسان‌شناسی مورد نظرِ اسلام است، در تبیین جایگاه و حقیقتِ انسان از نگاه اسلام، مفاهیم متنوعی به کار می‌رود که می‌توان یکی از جامع‌ترین و عمیق‌ترین و در عین حال جذاب‌ترین مفاهیم را مفهوم «کرامتِ انسان» بدانیم، در سایه این واژه دو کلمه‌ای، حوزه متنوعی از معارف اسلام درباره انسان مستتر است، که مفهومِ «کرامتِ انسان» سرجمعِ همه این مقولاتِ متنوع، است، این مفهوم از ظرفیت بالایی برای معرفی انسان‌شناسی اسلامی برخوردار است و قابلیت این را دارد که به عنوان یک گفتمانِ فراگیر برای طرح انسان از نگاه اسلام، مطرح شود، بدین جهت در تدوین الگوی پیشرفت اسلامی می‌توان این مفهوم را به منزله انسان‌شناسی این برنامه مدنظر قرار داد، که در تمام پیکره و روحِ این الگو حضور دارد، برای شناخت تأثیر این مبنای انسان‌شناسی فراگیر، در تدوین الگوی پیشرفت اسلامی و آثار آن، تحقیقی تحت عنوان «شاخص‌های کرامت انسانی در الگوی پیشرفت اسلامی» مطرح شده است، که شناخت صحیح مفهوم «کرامتِ انسان» سهم عمده‌ای در به سامان رسیدن این تحقیق دارد، با توجه به اینکه این مفهوم هنوز در هاله‌ای از ابهام قرار دارد، ضرورت دارد این مفهوم را مفصل‌تر مورد بررسی قرار داده و منظور خویش را از این مفهوم بیان کنیم، وقتی مفهوم کرامتِ انسان روشن شد، استلزامات نگرشی و رفتاری و ساختاری خود را در تار و پودِ الگو نشان می‌دهد؛ همچنان که تحقق عینی این مفهوم، ممکن است ملزوماتی نیز داشته باشد، هر یک از این ملزومات و لوازم دارای نشانه‌ای از مفهوم کرامت انسان هستند و به نوعی مبین این مفهوم هستند، از این‌رو می‌توانند در سنجش کرامت انسان به عنوان ملاک و معیار مطرح شوند، و ما همه این‌ها را تحت عنوان شاخص مورد بررسی قرار خواهیم داد. چون تحقیق ما بین دو متغیر «شاخص‌های کرامت انسان» که مفهومی دینی است، و «الگوی پیشرفت اسلامی» که هویتی دینی دارد، را مورد بررسی قرار می‌دهد طبیعی است که در تبیین و کشف شاخص‌ها رویکردی دینی داشته باشیم و با استفاده از روش استنباطی و تحلیلی به بررسی این شاخص‌ها بپردازیم

از جمله علومی که متأثّر از نگاه انسان‌شناسی است علمی است که متکفل بیان نحوه حرکت جوامع از وضعیت موجود به سمت تغییرات مطلوب هست؛ این علم، تغییرات را از ابعاد مختلف بررسی می‌کند و راه تغییر هر جامعه را با توجه به مختصات آن جامعه به معماران اجتماع نشان می‌دهد؛ از این علم به «علم توسعه» یاد می‌کنند، که البته آنچه در علم توسعه از آن بحث می‌شود اغلب توجه به بُعد اقتصادی و تغییرات اقتصادی است و به تغییرات اجتماعی و سیاسی و سایر تغییرات اساسی جامعه کمتر توجه می‌شود که این از نواقص علم توسعه شمرده می‌شود.

در نگاه اسلام یکی از وجوه شناخت انسان بحث کرامت و ارزش انسان است که شایع‌ترین بیان قرآن درباره کرامت انسان آیه شریفه ذیل است؛ «وَ لَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّیبَاتِ وَ فَضَّلْنَاهُمْ عَلَی کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلاً» (اسراء.70) «و به راستی ما فرزندان آدم را گرامی داشتیم، و آنان را در خشکی و دریا (بر مرکب‌ها) برنشاندیم، و از چیزهای پاکیزه به ایشان روزی دادیم، و آن‌ها را بر بسیاری از آفریده‌های خود برتری آشکار دادیم»، در بین روایات اهل بیت علیهم‌السلام این فرمایش امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در نامه به مالک‌اشتر از درخشش خاصی برخوردار است که فرمود: «وَ أَشْعِرْ قَلْبَک الرَّحْمَةَ لِلرَّعِیةِ وَ الْمَحَبَّةَ لَهُمْ وَ اللُّطْفَ بِهِمْ وَ لَا تَکونَنَّ عَلَیهِمْ سَبُعاً ضَارِیاً تَغْتَنِمُ أَکلَهُمْ فَإِنَّهُمْ صِنْفَانِ إِمَّا أَخٌ لَک فِی الدِّینِ وَ إِمَّا نَظِیرٌ لَک فِی الْخَلْق» «رحمت و محبت و لطف بر مردم جامعه را به قلبت بفهمان (به‌طوری‌که آن را دریافت کند، نه یک تصور ذهنی) و برای آنان درنده‌ای خون‌خوار نباش که خوردن آنان را غنیمت بشماری، زیرا مردم بر دو صنف‌اند، یا برادر دینی تو هستند، یا نظیر تو در خلقت»

در تدوین و تولید علم توسعه بر اساس مبانی دینی توجه به بعد کرامت انسان از آنجا ناشی می‌شود که موضوع جامعه در نگاه دینی، انسانی است که دارای ویژگی خاصی در خلقت خویش است که از سرجمع این ویژگی‌ها به «کرامت‌انسان» تعبیر می‌شود و طبیعی است که برنامه پیشرفت این نوع جامعه با برنامه پیشرفت جوامعی که انسان را موجودی ذاتاً شرور می‌دانند، متفاوت است؛ در نگاه دینی همه انسان‌ها در بدو تولّد دارای کرامتی هستند، که همین کرامت دست‌مایه ارتقاء انسان به کرامت‌های بیشتر و بالاتر می‌شود، وظیفه‌ای که حکومت دینی به عنوان جانشین حاکمیت خداوند در روی زمین دارد این است که آن کرامتی را که از طرف خداوند به انسان اعطاء شده است، حفظ کند، زیرا بود و نبود این کرامت، در ارتقاء شخصیت انسان به کمالات و کرامات بیشتر، نقش اساسی دارد، همین است سرّ اینکه پیامبر گرامی اسلام که مأمور ارتقاء انسان‌ها به کرامات بیشتری بود تکیه فراوانی بر حفظ کرامت افراد داشت.

لذا برای حفاظت از جایگاه «کرامت انسانی انسان»، باید عناصر و نماگرهای کرامت انسان را شناسایی کرد و وضعیت کرامت انسانی را دائماً مورد رصد قرار داد تا بتوانیم ارزیابی صحیحی از وضعیت کرامت انسان در جامعه ارائه کنیم، و دیگر اینکه بتوانیم وضعیت این مقوله در جوامع مختلف را مورد مقایسه قرار دهیم؛ از این‌رو بحث شاخص‌های کرامت انسانی یک بحث ضروری است، بدیهی است که مبنای ما در بحث از این شاخص‌ها باید نگاه دینی باشد و شاخص‌هایی را به عنوان شاخص تلقی می‌شوند که از منابع دینی شاخص بودن آن را استخراج کنیم. از این‌رو به بحث از نماگرهای کرامتِ انسانی از نگاه دین (کتاب و سنت و عقل) می‌پردازیم.

بررسی شاخص‌های کرامت انسانی نیازمند تصوّری تفصیلی و اجمالی از موضوعات ذیل است: ابتداً باید تصوّری دقیق و نسبتاً تفصیلی از خودِ مفهوم «کرامت‌انسانی» به دست آوریم، پس از آنکه شناخت نسبتاً تفصیلی از این مفهوم پیدا کردیم، باید اجمالاً تأثیر شناخت این مفهوم را در سایر شناخت‌ها و نگرش‌ها و ساحت‌های زندگی انسان بررسی کنیم، برداشت نگارنده این است که در اندیشه اسلامی باور به «کرامت‌انسانی» لازمه برخی باورهای اساسی درباره انسان و خلقت او و جایگاه انسان در نظام آفرینش است، اگر کسی به آن باورها معتقد باشد طبیعی است که معتقد به کرامت انسانی می‌شود، ولی اگر جامعه‌ای عاری از این اعتقادات باشد باور به کرامت انسانی به نحوی صحیح، شکل نخواهد گرفت، لذا اولین شاخص‌هایی که می‌توان برای کرامت‌انسانی پیدا کرد در همین ساحت است، برخی این شاخص‌ها را تحت عنوان «مبانی کرامت انسان» یاد کرده‌اند.

در اندیشه اسلامی باورها نقش اساسی در تکوین شاکله شخصیتی افراد دارند، علّامه طباطبائی در تفسیر این آیه: قُلْ کُلٌّ یعْمَلُ عَلَی شَاکِلَتِهِ فَرَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَی سَبِیلاً (اسراء/84)، «هر کس بر حسب ساختار (روانی و بدنی) خود عمل می‌کند، و پروردگار شما به هر که راه‌یافته‌تر باشد داناتر است»، درباره بخشی از شاکله انسان می‌فرمایند: یک بخش از شاکله هر انسان، شَخْصی و خُلْقی است که متأثّر از عوامل خارجی بر نفس است. از جمله عوامل خارجی متأثر بر نفس، باورهایی هستند که موجب تکوین شاکله و شخصیت انسان می‌شوند، شخصیت شکل‌گرفته از آگاهی و اراده افراد است، لذا باورهای بنیادی افراد، سهمی اساسی در تکوین کرامتِ انسانِ کریم دارند، بررسی این‌گونه باورها و معرّفی آن‌ها به عنوان شاخصی که موجب کرامت می‌شود، بخشی از کاری است که در این تحقیق پیگیری شود.

بعد از آن‌که شخصیت و شاکله افراد تکوین یافت، در این مرتبه نیز ابعاد و مؤلفه‌هایی وجود دارد که هر یک از این مؤلفه‌ها یا متأثر از کرامت است یا موجب کرامت می‌شود، در این ساحت نیز می‌توانیم به بررسی شاخص‌های کرامتِ انسانی بپردازیم که ما تحت عنوان شاخص‌های نگرش به بررسی آن پرداخته‌ایم.

از جمله تأثیرات شاکله و شخصیت، تأثیر بر رفتار و کردار افراد است، رفتار به تبعِ شخصیت شکل می‌گیرد، و بر اساس این بیان کتاب خدا که «قُلْ کُلٌّ یعْمَلُ عَلَی شَاکِلَتِهِ فَرَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَی سَبِیلاً» (اسراء/84) عمل افراد بر اساس شاکله آن‌هاست، وقتی شاکله کریمانه شکل گرفت موجب تأثیراتی بر رفتار می‌شود، می‌توانیم این گروه از رفتارها را تحت عنوان شاخص‌های «کرامت‌انسانی» در ساحت رفتار، مورد بررسی قرار دهیم.

از رهگذر به وجود آمدن رفتارها و پیوند خوردن رفتارهای افراد مختلف با یکدیگر در صحنه اجتماع، ساختارها و نهادهایی ایجاد می‌شود که هر یک از این نهادها به نوبه خود باعث تکوین رفتارهای دیگری در جامعه می‌شوند، در این ساحت نیز شاخص‌هایی برای کرامت انسان مورد بررسی قرار می‌گیرند، شاخص‌هایی که هم باعث ارتقاء کرامتِ انسانی می‌شود، و هم از رهگذر کرامتِ انسانی شکل می‌گیرند.

برای مطالعه و دریافت متن کامل این پژوهش، روی لینک زیر کلیک کنید.

115248
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.