چالش‌های فراروی خط بریل در دوران حاضر در ایران

در این مقاله نخست به بیان چالشهای موجود در خصوص کاربرد فراگیر این خط در زمینه‌های مختلف اشاره می‌گردد و آنگاه پیشنهادهایی در جهت رفع چالشهای موجود ارائه خواهد شد.

دانشگاه تهران

دانشجوی دکتری سیاست‌گذاری عمومی

تصویر چالش‌های فراروی خط بریل در دوران حاضر در ایران

مقدمه

بدون شک همان گونه که اختراع خط منجر به ایجاد جهش فکری و فرهنگی در تاریخ تمدن بشر شد، اختراع خط بریل نیز موجب ایجاد دگرگونی در حیات علمی و اجتماعی افراد دارای معلولیت بینایی گردید و دریچه جدیدی را به روی این گروه که تا پیش از آن هنگام مورد غفلت و بیتوجهی جامعه قرار داشتند، گشود. این خط به عنوان ابزار ویژه در خدمت کاربران نابینا قرار دارد و حد اقل تا سالهای اخیر و تحولات ایجاد شده در حوزه فنآوری از پرکاربردترین و مناسبترین روشها به منظور دریافت دانش و آگاهی بوده است. البته در سالهای اخیر مواردی نظیر: استفاده از فناوریهای نوین در حوزه آموزش و حتی زندگی روزمره، محدودیتهای ذاتی خط بریل، کمتوجهی دولت، تحریمهای بینالمللی و هزینهبر بودن، تمایل به استفاده از این خط را در مقایسه با بدیلهای جایگزین بسیار محدود نموده است. با این وجود نیاز به استفاده از خط بریل به خصوص در حوزه آموزش، درک و دریافت دادههای محیط پیرامون و دیگر موارد همچنان احساس میگردد. در این مقاله نخست به بیان چالشهای موجود در خصوص کاربرد فراگیر این خط در زمینههای مختلف اشاره میگردد و آنگاه پیشنهادهایی در جهت رفع چالشهای موجود ارائه خواهد شد.

الف چالشهای موجود:

1- تحریمهای بینالمللی: تحریمها و فشارهای ظالمانه بینالمللی زندگی افراد دارای معلولیت و از جمله افراد دارای معلولیت بینایی را تحت تأثیر قرار داده است. برای نمونه تجهیزات و ابزارهای مورد استفاده در تبدیل متون به خط بریل همچون شماری از سختافزارها و نرمافزارهای مورد استفاده در این زمینه به دلیل این تحریمها قابل خریداری و استفاده نمیباشند.

2- توجه و حمایتهای ناکافی دولت: حفظ و تداوم استفاده از خط بریل مستلزم حمایتهای دولت است. دولت از چاپ کتب به خط بریل آنگونه که باید حمایت نمیکند و شمار سازمانها و مؤسساتی که به گونه مؤثر به تبدیل منابع مورد نیاز گروه هدف به خط بریل مبادرت میورزند، محدود است. شیوههای آموزشی خط بریل به روز نشده است و تبدیل کتب مرجع برخی از علوم و دانشهای خاص همچون رشتههای مختلف موسیقی به این خط مورد توجه دولت قرار نگرفته است.

3- محدودیتهای ذاتی: خط بریل به دلیل اینکه دارای ساختاری به مراطب حجیمتر نسبت به خط بینایی است، موجب افزایش حجم مطالب منتشر شده به این خط میگردد. همچنین انعطاف ناپذیر بودن کاراکترهای خط بریل باعث میشود تا نتوان از این خط در ترسیم تعدادی از نمودارها و جداول سود جست.

4- تحولات ایجاد شده در حوزه فنآوری: تحولاتی که در حوزه فنآوری به خصوص در زمینه علوم رایانه در دهههای اخیر ایجاد شده است، موجب شده است تا کاربران نابینا به حجم گستردهتر و متنوعتری از دادهها و اطلاعات دسترسی داشته باشند و در نتیجه بتوانند در ابعاد مختلف زندگی به پیشرفتهای قابل توجه نایل گردند. البته این امر موجب شده است که نقش خط بریل در دریافت دادهها و اطلاعات در مقایسه با گذشته بسیار کاهش یابد. چرا که امروزه افراد نابینا قادر خواهند بود با استفاده از فایلهای صوتی تهیه شده به روشهای نوین و نرمافزارهای صفحهخوان که بر روی کامپیوترها و گوشیهای مبایل هوشمند نصب میگردند، از طیف گستردهتری از منابع استفاده نمایند. به کمک فنآوری میتوان به راحتی و با سرعت بیشتر به جستجوی اطلاعات در درون منابع صوتی و مکتوب دیجیتال مبادرت ورزید که جذابیت منابع تولید شده به این روشها را در مقایسه با منابع تولید شده به خط بریل افزایش میدهد.

5- هزینه: عامل هزینه میتواند به شیوههای مختلف چالشهایی را در استفاده از خط بریل ایجاد نماید:

نخست آنکه میتوان با سرف هزینه کمتر به تولید منابع و متون مورد استفاده نابینایان به روشی غیر از به کار گیری خط بریل اقدام کرد. به بیان دیگر بدیلهایی همچون تبدیل متون به فایلهای صوتی و متون مکتوب دیجیتال در مقایسه با تبدیل متون به خط بریل میتواند با صرفهجویی بیشتر در هزینهها همراه باشد.

دوم آنکه متون تبدیل شده به خط بریل در مقایسه با فایلهای صوتی و متون مکتوب دیجیتال به دلیل اینکه در ابعاد بزرگتر هستند، حجم بیشتری را به خود اختصاص میدهند و همچنین جا به جایی آنها به ویژه در مواقعی که تعداد صفحات زیاد باشد، از یک نقطه به نقطه دیگر دشوارتر است. در حالی که رایانهها و هارددیسکها میتوانند حجم انبوهی از منابع و دادهها را در خود بگنجانند.

سوم آنکه ابزارهای مرتبط با خط بریل نظیر برجستهنگارها و چاپگرهای بریل، ابزارهای گران قیمتی هستند که عمدتاً از سوی سازمانها و مؤسسات مورد استفاده قرار میگیرند. حال آنکه باید در نظر داشت که تعداد آنها در مقایسه با جمعیت گروه هدف محدود است و نحوه پراکندگی این مؤسسات در سطح کشور عادلانه و مطلوب نیست. محدود بودن تعداد این مراکز موجب صرف زمان بیشتر برای تبدیل متون به خط بریل میگردد. به علاوه این امر موجب تسریع در استهلاک ابزارهای مورد استفاده خواهد گردید.

در نهایت اینکه از آنجایی که امکان آسیب پذیری و مخدوش شدن و در نتیجه از بین رفتن اطلاعات منتشر شده به خط بریل در مقایسه با منابع صوتی و منابع مکتوب دیجیتال به مراتب بیشتر است، حفظ و مراقبت از چنین منابعی میبایست با دقت و صرف هزینه بیشتر انجام شود. به خصوص اینکه تعدادی از منابع به صورت محدود به خط بریل چاپ شده اند و در صورت مخدوش شدن یا از بین رفتن چنین منابعی، افراد نابینا از استفاده از آنها محروم میگردند.

ب- راهکارهایی با هدف کاهش چالشهای موجود:

ایجاد تحول در خط بریل فارسی: در مطالب پیشین از ویژگیهایی همچون حجیم و غیر قابل انعطاف بودن خط بریل فارسی سخن گفته شد. چنین امکانی وجود دارد که با الهام گرفتن از روش کوتاه نویسی در خط بریل لاتین و همچنین بهره گیری از قوه خلاقیت و نوآوری، مشکل حجیم بودن این خط را تا حد زیادی رفع نمود. در این شرایط این خط میتواند نقش مؤثرتری را در زندگی افراد نابینا ایفا نماید. البته باید در نظر داشت که چنین تحولی در صورتی رخ خواهد داد که متخصصان نابینا، انجمنها و مؤسسات فعال در این حوزه، بخش خصوصی و دولت در این راستا با یکدیگر همکاری کنند.

تکنولوژی: با وجود آنکه عامل تکنولوژی از یک منظر سبب شده است تا کاربران نابینا از روشهای جایگزین خط بریل در رفع نیازهای علمی و اطلاعاتی خود بهره گیرند، این عامل از منظری دیگر میتواند به حفظ و بقای این خط مدد رساند. تحولات ایجاد شده در عرصه فنآوری سبب شده است که در ابزارهای مرتبط با انتشار متون به خط بریل نیز دگرگونیهایی ایجاد شود که میتوان آن را در مورد تغییر در ابعاد ابزارهای مرتبط با خط بریل همچون برجستهنگارها مشاهده نمود. البته باید در نظر داشت که تحریمهای بین المللی مانع استفاده کاربران نابینای ایرانی از کلیه ابزارها و تجهیزات مرتبط با خط بریل در ایران شده اند.

لزوم توجه و حمایت دولت از خط بریل: بدون شک حمایتهای دولت از خط بریل میتواند موجب بقای این خط و ایفای نقش مؤثر آن در حیات علمی افراد نابینا گردد. به نظر میرسد که امروزه در ایران بخش خصوصی تمایل اندکی برای ورود به این حوزه دارد. به علاوه وجود تحریمهای بینالمللی که موجب افزایش هزینهها شده است باعث شده است تا بخش خصوصی برای فعالیت در این عرصه نیازمند حمایتهای دولت نیز باشد. بدیهی است که ابزارهایی نظیر حمایتهای قانونی و بودجه می توانند در کاهش چالشهای موجود در مسیر خط بریل مؤثر باشند.

تخصیص وامهایی با بحره اندک برای سازمانها و مؤسساتی که به تولید تجهیزات مرتبط با خط بریل یا تولید متون به این خط میپردازند، ملزم نمودن سازمانها و اداره ها به مناسب سازی محیطهای خود با استفاده از خط بریل، ملزم نمودن کارخانهها به درج نام محصولات تولید شده به خط بریل بر روی بستهبندی محصولات و موارد دیگر می تواند موجب افزایش استقلال افراد نابینا گردد که چنین امری در سایه حمایتهای دولتی میسر خواهد بود. به علاوه دولت میبایست تجهیز کلیه مؤسسات و سازمانهای حوزه عمومی فعال در زمینه افراد دارای آسیب بینایی به ابزارهای مرتبط با خط بریل را در دستور کار خود قرار دهد. در نهایت اینکه پیشنهاد میشود دولت توجه به آن دسته از رشتههایی را که افراد نابینا در آن به فعالیت میپردازند و تا کنون مورد کمتوجهی فراوان قرار گرفته است را در دستور کار قرار دهد. برای نمونه کتب مرجع به خط بریل در رشتههای مختلف موسیقی بسیار کم هستند و متأسفانه شماری از آنها در اثر غفلت برخی از سازمانها مخدوش شده اند یا به طور کامل از بین رفته اند. در حالی که در صورت مداخله و حمایت دولت، این شرایط فراهم خواهد شد تا گروه هدف بتوانند از منابع مرجع در رشتههای مختلف موسیقی به خط بریل استفاده نمایند.

نتیجه گیری:

در بخش نخست این مقاله تلاش شد تا مواردی از چالشهای پیش روی خط بریل که موجب میشوند تا افراد دارای معلولیت بینایی در مقایسه با بدیلهای موجود کمتر به این خط توجه نمایند، مورد بررسی قرار گیرند. در ادامه تلاش شد تا ضمن تأکید بر لزوم استفاده از این خط راهکارهایی با هدف رفع چالشهای موجود در این مسیر ارائه گردد. بدیهی است که راهکارهای سهگانه مطرح شده تنها راهکارهای موجود نیستند. در عین حال تداوم حضور این خط در حیات فردی و اجتماعی گروه هدف تنها در صورت مشارکت گروه هدف، متخصصان و فعالان این حوزه، بخش خصوصی، جامعه مدنی و دولت امکان پذیر خواهد گشت.

115256
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.