از طرح‌های پژوهشی منتشر نشده سال‌های 1384 تا 1392:

شاخص‌های سبک‌زندگی اسلامی

مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست‌جمهوری اقدام به انتشار طرح‌های پژوهشی انجام گرفته طی سال‌های 1384 تا 1392 کرده است. پژوهش «شاخص‌های سبک‌زندگی اسلامی» از جمله این پژوهش‌هاست.
تصویر شاخص‌های سبک‌زندگی اسلامی

در مقدمه این پژوهش آمده است:

«سبک‌زندگی» بیانگر ظهور پارادایم تحلیلی نوین در عرصه علوم اجتماعی است. نگاهی به تاریخ علم‌الاجتماع نشان می‌دهد که بخش معظم از تاریخ آن در چارچوب پارادایمی رقم خورده است که در آن نقش عاملیت و انتخاب عاملان در صورت‌بندی‌های اجتماعی در حاشیه قرار داشته است. در نیمه دوم قرن بیستم است که مفهوم سبک‌زندگی به‌عنوان منظری به واقعیت‌های اجتماعی ظهور می‌کند که در آن، هویت فردی، آگاهی، اراده و انتخاب‌های عاملان به‌عنوان مرکز ثقل تبیین واقعیت‌های حیات انسانی مطرح می‌شود.

در پارادایم کلاسیک، به‌ویژه، فعالیت‌های تولیدی و جایگاه فرد در نظام تولید در ساختن هویت فردی و شکل‌بندی‌های اجتماعی دارای اهمیت زیربنایی پنداشته می‌شد. اما در رویکرد سبک‌زندگی، رفتارهای مصرفی فرد نیز در شکل‌گیری هویت و صورت‌بندی‌های اجتماعی دارای اهمیت تلقی می‌شود. بر اساس رویکرد کلاسیک تمامی جنبه‌های زندگی اجتماعی بشر از روابط اجتماعی تا نظام ارزش‌ها، عقاید و کل ساختار نهادی جامعه، تحت تأثیر فعالیت‌های تولیدی تعیین می‌شود؛ مفهوم بنیادی در این رویکرد مفهوم طبقه اجتماعی است؛ بدین معنی که از این منظر طبقه اجتماعی شرایط وجودی و سرنوشت افراد انسانی را تعیین و مقدر می‌سازد. این رویکرد که بر جبرگرایی ساختاری استوار است و انتخاب عاملان را در برساختن هویت‌های‌شان یکسره نادیده می‌انگارد، در رویکرد سبک‌زندگی به چالش گرفته می‌شود.

مفهوم سبک‌زندگی جایگزینی است برای مفاهیم تبیینی نظیر طبقه اجتماعی که برساختن هویت‌های فردی و اجتماعی را بر اساس، اراده انتخاب، و ترجحیات افراد مطرح می‌سازد. سبک‌زندگی را در یک صورت‌بندی ابتدایی می‌توان مجموعه شیوه‌های رفتاری یا انتخاب‌های الگومندی تلقی کرد که افراد، درصدد است از طریق آن تمایزات و تشابهات هویتی‌شان را ابراز کنند. از این منظر، نه‌تنها ساختن هویت اجتماعی و یا سبک‌زندگی فرآیند یک‌سویه و منحصراً محصول نهادهای اجتماعی و عوامل ساختی، تلقی نمی‌شود، بلکه انتخاب و عاملیت انسان شرط بنیادی تشکیل هویت اجتماعی دانسته می‌شود؛ افراد با اشتراک فعالانه در حیات اجتماعی هویت‌های فردی و اجتماعی‌شان را آن‌گونه که می‌خواهند، می‌سازند. ساخته‌شدن سبک‌زندگی مستلزم مشارکت فعال افراد به‌عنوان عاملان خلاق و انتخاب‌گر است.

هر چند سبک‌زندگی بر اساس ترجیحات، ذائقه‌ها و انتخاب‌های افراد ساخته می‌شود، و در آن افراد به دنبال تنوع و تمایزاند، اما این بدان معنی نیست که سبک‌زندگی عاری از هرگونه الگومندی قابل تشخیص است. بلکه برعکس همین ویژگی الگومندی سبک‌زندگی است که نوعی نظم در سبک‌های زندگی ایجاد می‌کند و به عبارتی آن را تبدیل به سبک یا شیوه خاص می‌سازد. بنابراین سبک‌زندگی باید میان تعداد کثیری از مردم عمومیت داشته باشد، و الا هیچ تفاوتی با طبایع فردی یا هوس‌های شخصی نخواهد داشت. سبک‌زندگی تجلی عینی و بیرونی فرهنگ است که رابطه افراد با دنیای بیرونی آن‌ها را نشان می‌دهد. افراد در زندگی روزمره‌شان از سبک‌های زندگی برای شناسایی و تبیین مجموعه‌های بزرگ‌تر هویت و وابستگی استفاده می‌کنند. سبک‌زندگی وسیله‌ای برای تعریف ارزش‌ها، نگرش‌ها، رفتارها و در یک کلمه هویت افراد است که اهمیت آن برای تحلیل‌های اجتماعی روز‌به‌روز افزایش می‌یابد. اهمیت و رواج فزاینده مفهوم سبک‌زندگی در علوم اجتماعی، ناشی از این واقعیت است که ابزارهای مفهومی دیگر نظیر طبقه که متکی بر روایت‌های کلان از پدیده‌های اجتماعی است، کارایی خود را از دست داده و دیگر نمی‌تواند گوناگونی و پیچیدگی‌های دنیای اجتماعی را توضیح دهد؛ لذا مفهوم سبک‌زندگی مناسب‌ترین ابزار تحلیلی برای توضیح زیست جهان آدمیان در جوامع پیچیده امروزی تلقی می‌شود.

زادگاه مفهوم سبک‌زندگی گفتمان غربی است. در این گفتمان سبک‌زندگی اغلب در چارچوب نوع مصرف‌گرایی سطحی نمود یافته و به همین دلیل به ابتذال کشیده شده است. در تلقی غربی این مفهوم نوع زندگی مسرفانه، پر زرق و برق و تجملی را تداعی می‌کند که عمدتاً بر منطق چشم و همچشمی در مصرف کالا و مد استوار است. اما سبک‌زندگی در تلقی اسلامی اشاره به واقعیت بنیادینی دارد که زمینه غایی تمامی مفهوم‌پردازی‌ها، تعاریف و روایت‌های فرهنگ و تمدن از آن سرچشمه می‌گیرد. سبک‌زندگی در حقیقت محتوا و روح عینیت‌یافته فرهنگ و تمدن به شمار می‌رود. از منظر اسلامی سبک‌زندگی نه به‌عنوان سیلان لجام‌گسیخته و مهارناپذیر امیال بلکه به‌عنوان شیوه سنجیده‌ای مطرح است که افراد از طریق آن به پرسش‌های اصیل وجودی خود پاسخ می‌دهند. پرسش‌های از این قبیل که من کیستم؟ از کجا آمده‌ام؟ آمدنم بهر چه بود؟ و به کجا می‌روم؟، پرسش‌های بنیادینی هستند که پاسخ دادن به آن‌ها سبک و شیوه‌ای زندگی انسان را تعیین می‌کند. به‌عبارت‌دیگر از منظر اسلامی، تلاش انسان برای یافتن راه‌حل‌های نظری و اتخاذ موضع‌های عملی انسان در قبال سؤال‌های وجودی چارچوب مرجع سبک و شیوه‌های زندگی را رقم می‌زند. بر همین اساس است که می‌توان گفت سبک‌زندگی از منظر اسلامی یک مفهوم بنیادی و تمدن‌ساز محسوب می‌شود، چرا که از دغدغه‌های اصیل و متعالیِ نشأت می‌گیرد که در زیرترین لایه‌های هستی انسان ریشه دارند.

این نوشتار متکفل آن است که وجوه تمایز سبک‌زندگی در تلقی اسلامی را از برداشتی غربی آنکه نوعی مصرف‌گرایی و پیروی از امیال لجام‌گسیخته را منعکس می‌کند، روشن سازد. روش ما در استخراج ویژگی‌ها و شاخص‌های سبک‌زندگی اسلامی روش تحقیق کیفی است. با مراجعه به متون دینی و با استفاده از تکنیک تحلیل، محتوای کیفی شاخص‌ها به دست آمده است. این نوشتار دارای دو بخش و مشتمل بر شش فصل است. در بخش اول که از سه فصل تشکیل گردیده، مباحث مفهومی و ادبیات نظری سبک‌زندگی مورد واکاوی قرار گرفته است. در فصل اول، مفهوم سبک‌زندگی و نسبت آن با سایر مفاهیم مرتبط نظیر مفهوم فرهنگ، مصرف، ذوق و سلیقه و... به بحث گرفته شده. در فصل دوم، نظریه‌های سبک‌زندگی مرور شده‌اند و اندیشه متفکرانی چون آدلر، وبلن، زیمل، وبر، بوردیو و گیدنز که بیشترین نقش را در تولید و اشاعه مفهوم سبک‌زندگی داشته‌اند مورد بحث قرار گرفته‌اند. فصل سوم بازخوانی انتقادی نظریه‌های سبک‌زندگی است؛ چرا که این مفهوم در بستر فرهنگی متفاوت با جامعه اسلامی متولد شده است و به‌کارگیری آن در توضیح و تبیین ‌ صور و حیات اجتماعی مبتنی بر اندیشه اسلامی مستلزم آن است که مبانی و مفروضات مادیگرایانه که در گفتمان غربی در مفهوم سبک‌زندگی اشراب شده، بر آفتاب افکنده شوند. بخش دوم که سه فصل دیگر نوشتار را در خود جای داده، مربوط به اصول و شاخص‌های است که سبک‌زندگی اسلامی را از سایر سبک‌های زندگی متمایز می‌سازد. بحث از تمایزات و مختصات ویژه سبک‌زندگی اسلامی در دو سطح انتزاعی یا اصول سبک‌زندگی و سطح انضمامی یا شاخص‌های سبک‌زندگی قابل طرح است. اصول سبک‌زندگی، به معیارهای کلان و انتزاعی‌تری اشاره دارند که در مجموع، کلیت سپهر حیات مطلوب و زیست مؤمنانه از منظر اسلامی را معین می‌کند و این معیارهای عام در فصل چهارم مورد بحث قرار گرفته‌اند. شاخص‌های سبک‌زندگی که ناظر به معرف‌های عینی و انضمامی هستند و در کنش‌ها و تعاملات روزمره قابل سنجش و اندازه‌گیری‌اند؛ در فصل‌های پنجم و ششم مورد توجه قرار گرفته‌اند. در فصل پنجم ویژگی‌ها و مختصات بعد محتوایی سبک‌زندگی اسلامی کاویده شده و شالوده‌های فکری و عاطفی آن مشخص شده‌اند. در فصل ششم شاخص‌های بعد صوری سبک‌زندگی که در قالب رفتار نمود می‌یابند، از متون دینی استخراج شده‌اند. بر خلاف تلقی رایج که سبک‌زندگی را اغلب منحصر در رفتارهای مصرفی افراد قلمداد می‌کنند، در این نوشتار سبک‌زندگی مفهومی جامع دانسته شده است که تمام وجوه حیات اجتماعی انسان را شامل می‌شود. به همین دلیل نه‌تنها شناخت رفتار مصرفی افراد که رفتارهای تولیدی آن‌ها نیز در صورت‌بندی سبک‌های زندگی‌شان نقش دارند.

برای مطالعه و دریافت متن کامل این پژوهش، روی لینک زیر کلیک کنید.

115263
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.