طرح تدوین «نظام جایگزین بین‌الملل» (از طرح‌های پژوهشی منتشرنشده سال‌های 1384 تا 1392):

بررسی هدف، سیر تشکیل، تحول و کارکردهای نهادهای بین‌المللی، مجامع بین‌المللی و قدرت‌های جهانی از دیدگاه اقتصادی

مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست‌جمهوری اقدام به انتشار طرح‌های پژوهشی انجام‌گرفته طی سال‌های 1384 تا 1392 کرده است. پژوهش جامع طرح تدوین «نظام جایگزین بین‌الملل» ازجمله این پژوهش‌هاست. پژوهش «بررسی هدف، سیر تشکیل، تحول و کارکردهای نهادهای بین‌المللی، مجامع بین‌المللی و قدرت‌های جهانی از دیدگاه اقتصادی» یکی از 25 پروژه (اعم از پروژه‌های اجرایی، مطالعاتی و سیستمی) این پژوهش جامع است.
این پروژه از مجموعه «پروژه‌های تحقیقاتی» این طرح بوده که ذیل عنوان «سیر تحولات و اهداف» به انجام رسیده است.
تصویر بررسی هدف، سیر تشکیل، تحول و کارکردهای نهادهای بین‌المللی، مجامع بین‌المللی و قدرت‌های جهانی از دیدگاه اقتصادی

در مقدمه این پژوهش آمده‌است:

نخستین سازمان‌های سیاسی مقیاس بزرگ، یعنی دولت‌ها و نظام‌های دولتی، حدود 5 هزار سال پیش از میلاد در دره‌های دجله و فرات و نیل و اندکی بعد در دره‌های رود بزرگ چین پدیدار شدند (فرانکل،1373). این نظام دولتی اساساً شکل امپراتوری داشت و قدرت مرکزی بر سراسر قلمرو، قابل اعمال نبود. دوران قرون‌وسطی نیز از نظر نظام دولتی، دوران حاکمیت قطعه‌قطعه شده و حکومت ملوک‌الطوایفی است. نظام فئودالیته و حکومت ملوک‌الطوایفی با تغییرات اجتماعی رو به گسترش همخوانی و سازگاری نداشت. اقشار شهرنشین، گرد پادشاه جمع شدند و نظام سلطنتی مطلقه ایجاد شد. اساس سیاست داخلی و خارجی در چنین حکومتی، منافع، خواسته‌ها و دیدگاه‌های سلاطین بود. با وقوع انقلاب کبیر فرانسه در سال 1789، نظام دولت ملی یا همان «دولت-کشور» به مرحله کمال خود رسید (جمالی، 1385). نظام (دولت-کشور) در همه اشکالی که توضیح داده شد، در طول تاریخ واجد ویژگی‌هایی به شرح زیر بوده است:

  • تثبیت و گسترش مرزها: قلمرو جغرافیایی یک دولت به دقت مشخص شده و حفظ تمامیت ارضی، از اهداف حیاتی و اولیه هر کشور قلمداد می‌شود.
  • استقلال: تصمیم‌گیری در سطح سیاست داخلی و خارجی، بدون نفوذ و اراده مستقیم دیگر کشورها، در دست دولتمردان است.
  • منافع ملی: راهنمای سیاست خارجی برای دولتمردان، منافع ملی است.

وجود سه خصیصه مذکور در طول تاریخ روابط بین‌الملل منجر به استعمار و استثمار کشورهای ضعیف توسط ابرقدرت‌های دوران و همچنین منجر به بروز تضاد منافع بین ابرقدرت‌ها و در نهایت جنگ فیزیکی و دیپلماتیک این کشورها در طول تاریخ شده است. آنچه قابل توجه است، آن است که این‌گونه جنگ‌ها در نهایت منجر به شکل‌گیری نظام‌ها یا رژیم‌های بین‌المللی شده است که به‌واسطه آن‌ها دول قدرتمند بر سر تقسیم منافع موجود به توافق می‌رسیدند و ساختار این نظام فاقد مکانیسم لازم برای تضمین منافع دول ضعیف بوده است. یکی از این منازعات، جنگ‌هایی معروف به 30 ساله بود که میان ایالت‌های شاهزاده‌نشین تحت حاکمیت امپراتوری رم و پادشاهان فرانسه و اسپانیا در اروپا رخ داد. در پایان جنگ‌های 30 ساله در سال 1648 م، عهدنامه «وستفالی» به امضا رسید که مهم‌ترین نتیجه آن، این بود که برای نخستین بار استقلال و تمامیت ارضی کشورهای اروپایی و احترام به آن به رسمیت شناخته شد و در آن مقرر شد تنها دولت‌های دارای حاکمیت می‌توانند با یکدیگر معاهده منعقد سازند. از زمان انعقاد قرارداد وستفالی تا جنگ جهانی اول، نظام حاکم بر روابط بین‌الملل، بر پایه نظام موازنه قوا قرار داشت. شروع جنگ جهانی اول پایانی بود بر نظام موازنه قوا که از قرارداد صلح وستفالی برآمده بود. قدرت‌های بزرگ فاتح جنگ جهانی اول، به ویژه ایالات‌متحده آمریکا، بریتانیا، فرانسه و ایتالیا، بعد از این پیروزی، حق خود می‌دانستند که در مورد سرنوشت آینده جهان و نظم حاکم بر آن تصمیم‌گیری کنند. لذا سیستم جدیدی به نام نظام «امنیت دسته‌جمعی» توسط ویلسون، رئیس‌جمهور آمریکا مطرح شد.

اما با ناکامی نظام امنیت دسته‌جمعی در برقراری و حفظ صلح جهانی و شکل‌گیری جنگ جهانی دوم، کشورهای پیروز و قدرتمند جنگ جهانی دوم با تکیه بر نظریه فرانکلین روزولت، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، عهده‌دار ایجاد نظم بین‌الملل پس از جنگ شدند و سازمان ملل، بانک جهانی، صندوق بین‌المللی پول و شورای امنیت را برای قدرت‌های پیروز در جنگ، شکل دادند. به‌رغم اهداف منصفانه و بشردوستانه‌ای که در اساسنامه سازمان‌های مذکور در نظر گرفته شده است. عملکرد این سازمان‌ها در سال‌های پس از تشکیلشان حاکی از این واقعیت هستند که این نهادها نیز سنتزهایی جهت تضمین منافع دول قدرتمند هستند. در مجموع نظام بین‌المللی پس از جنگ جهانی دوم، بیش از پیش پیچیده و درهم‌تنیده شده است. این پیچیدگی و درهم تنیدگی شرایط دشواری را برای توصیف، تحلیل، تبیین و پیش‌بینی پدیده‌ها و تجویز راهکارهای بهینه برای مدیریت بهتر مسائل نظام بین‌المللی پدید آورده است. از سوی دیگر ضعف‌های مشهود در سیستم کنونی مدیریت هان در وجوه مختلف از جمله از بعد اقتصادی، بازنگری شیوه مدیریت اقتصاد جهانی را ضروری می‌سازد. برای درک عمیق تعاملات صحنه روابط بین‌الملل باید فضای بازی، قواعد بازی و بازیگران تأثیرگذار نظام بین‌المللی را کاملاً شناخت و جایگاه ایشان را در عرصه مدیریت جهان شناسایی کرد. این شناخت از دو جهت امکان‌پذیر است: سیاسی و اقتصادی. در این مطالعه جنبه اقتصادی مورد بررسی قرار می‌گیرد. تحلیل اقتصادی نظام بین‌الملل و روابط حاکم بر آن در جهت پاسخگویی به سؤالات اساسی است که نمونه‌ای از این سؤالات بدین شرح است:

  • فلسفه تشکیل سازمان‌های بین‌المللی چه بوده و این نهادها به چه منظوری ایجاد شده‌اند؟
  • سیر تحول سازمان‌های بین‌المللی در بعد اقتصادی به چه صورتی بوده است؟
  • سازمان‌های بین‌المللی در قبال رخدادهای اقتصادی مختلف در طول حیات خویش چه جهت‌گیری‌هایی داشته‌اند؟
  • تناقضات و همسویی‌های جهت‌گیری‌های سازمان‌های بین‌المللی در قبال رخدادهای مختلف اقتصادی به چه صورتی بوده است؟
  • انتقادات وارد بر عملکرد سازمان‌های بین‌المللی در مسائل اقتصادی چیست؟
  • کارکردها، اهداف، مأموریت‌ها و رسالت‌های اقتصادی هر یک از سازمان‌های بین‌المللی چیست؟
  • میزان و کیفیت تأثیر هر کدام از نهادها در نظام اقتصادی جهان و کشورهای مختلف چگونه است؟
  • سازمان‌های بین‌المللی در کنترل چه بحران‌هایی موفق عمل کرده و در کنترل کدام بحران‌ها ناموفق بوده‌اند؟
  • میزان و کیفیت نقش سازمان‌های بین‌المللی در ایجاد بحران‌های مختلف اقتصادی به چه صورت بوده است؟
  • رابطه بین کشورهای قدرتمند و سازمان‌های بین‌المللی به چه صورت است؟
  • دخل و تصرف قدرت‌های جهانی در عملکرد سازمان‌های بین‌المللی چگونه توجیه شده است؟
  • قدرت‌های اقتصادی نوظهور در رابطه با نظامات بین‌المللی چه سیری را طی کرده‌اند؟
  • در چه مقاطع و مواردی، فاصله گرفتن نظام اقتصادی جهان با مبانی نظری اولیه چشمگیر بوده است؟

با پاسخگویی به سؤالات مذکور، اهداف اقتصادی سازمان‌های بین‌المللی و همچنین قدرت‌های جهانی شناخته می‌شود که با تحلیل آن می‌توان پارامترهای اقتصادی مؤثر بر سازمان‌های بین‌المللی را شناخت. البته تعیین این پارامترها به منظور ارائه پیشنهاد نظام بین‌الملل و مدل‌سازی آن در آینده ضروری است.

برای آگاهی از سایر پژوهش‌های انجام شده «طرح نظام جایگزین بین‌الملل» (اینجا) کلیک کنید.

برای مطالعه و دریافت متن کامل این پژوهش، روی لینک زیر کلیک کنید.

115331
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.