تحلیل کیفی دیدگاه‌ها و تجربیات پژوهشگران برتر، خبرگان و سیاستگذاران پژوهش در کشور

شناسایی کژکارکردهای پژوهش در نظام آموزش عالی ایران

پژوهش حاضر، با هدف شناسایی کژکارکردهای پژوهش در نظام آموزش عالی ایران، از نوع کیفی و با روش تحلیل محتوا انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های عمیق و نیمه ساختاریافته با 22 نفر از پژوهشگران برتر، خبرگان و سیاستگذاران پژوهش کشور در سال 98-1397 به روش نمونه‌گیری هدفمند جمع‌آوری شد. قابلیت اعتبار، انتقال‌پذیری، اطمینان و تأییدپذیری داده‌ها برای مقبولیت مطالعه، مورد تأیید قرار گرفت. یافته‌ها نشان داد که پدیده کژکارکردی‌های پژوهش در نظام آموزش عالی ایران در مرحله قبل از پژوهش در قالب «لابی‌گری در تعریف پروژه»، «عدم توجه به نیازسنجی پژوهش» و «در نظر نگرفتن اهمیت ذی‌نفعان پژوهش»، در مرحله انجام پژوهش در قالب «عدم رعایت مالکیت فکری و معنوی»، «کم‌کاری استاد در تحقیق دانشجویی»، «عدم قوام روش‌شناختی»، «کاهش میزان تحلیل مسائل»، «خریدوفروش مقاله و پایان‌نامه»، «سرقت علمی»، «داده سازی»، «جعل و تحریف داده»، و در مرحله بعد از انجام فرایند پژوهش، «ضعف در کاربردی کردن نتایج پژوهش»، «مشکلات داوری» و «همپوشانی انتشارات و کیفیت پایین بعضی مجلات» اتفاق می‌افتد.
تصویر شناسایی کژکارکردهای پژوهش در نظام آموزش عالی ایران

در مقدمه این مقاله آمده است:

کارکردگرایان، جامعه را نظامی واجد نظم و ترتیب می‌دانند. این دیدگاه مبتنی بر تمثیل ارگانیک بین جامعه و ارگانیسم زنده است. از این منظر جامعه یک سیستم متشکل از اعضا و اجزای بی‌شماری است که هریک باید کارکردهایی خاص را برای بقای کلی سیستم و دیگر اجزا و اعضای آن انجام دهند (خواجه،1396). اگر دانشگاه را جامعه‌ای کوچک در نظر بگیریم که به عنوان یک سیستم، متشکل از اعضا و اجزایی است که هریک از آن‌ها کارکردهایی خاص از جمله آموزشی، پژوهشی یا خدمات اجتماعی (که از کارکردهای اصلی و مهم دانشگاه هستند) دارند، چنانچه در هر یک از این کارکردها اختلالی به وجود آید که موجب کژکارکرد یا ناکارکرد شود، در کل سیستم و هدف و مأموریت اصلی دانشگاه اختلال وارد می‌شود. به تعبیر مرتون هرگونه کژکارکردی، بی‌کارکردی و کارکردهای غیر هدفمند انحراف از مسیر است و مسأله تلقی می‌شود (ریتزر،1382). شکل‌گیری جریان پژوهش در کشور ما اتفاق مثبتی بود. اما برخورد دفعی و باعجله با موضوع پژوهش و مقاله به عنوان خروجی و محصول پژوهش، موجب شد که برای انجام پژوهش در پاسخ به نیاز، روال مستقری وجود نداشته باشد. اگر محقق با شاخص مهم پاسخ‌گویی به نیاز در عرصه پژوهش وارد شود و در اغنای این نیاز به یک اصل مهم که وجود اخلاق در تمام این مراحل است، آگاهی وسیعی داشته باشد، راه بروز کژ رفتاری‌ها تا حد زیادی می‌تواند بسته شود. پایبندی به ارزش‌های علم و عالم از قبیل به رسمیت شناختن افرادی که ایده پژوهش از آن‌ها بوده، عدم کپی‌برداری ایده‌ها بدون گفتن نام مرجع و ... که باید در پژوهش مد نظر قرار گیرد، در آموزش کدهای اخلاقی آنقدر باید عمیق و جدی گرفته شود تا کسی به‌سادگی به فکر شکستن این تابو نباشد.

پژوهش متشکل از مراحل انتخاب مسأله، طراحی روش تحقیق، گردآوری اطلاعات، تحلیل و تفسیر اطلاعات و تدوین و انتشار نتایج پژوهش است. لذا کژکارکردهای پژوهش می‌تواند در هر کدام از مراحل فوق، اتفاق افتد که در ادامه به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

انتخاب نادرست مسأله

انتخاب موضوع تحقیق، اولین مرحله در تدوین و اجرای یک طرح پژوهشی است. باید توجه داشت که انتخاب یک موضوع مناسب تحقیق در یک رشته از علوم، نیاز به آشنایی با اصول، قوانین و نظریه‌های علمی تشکیل‌دهنده آن رشته و شناسایی آخرین پیشرفت‌های آن دارد (سرمد و همکاران،1394).

کژکارکردی‌های مربوط به انتخاب موضوع پژوهش از عوامل مهم انحراف از دستیابی به نتیجه مورد قبول است چراکه عدم داشتن دانش تخصصی و صلاحیت علمی در موضوع مورد پژوهش از جمله رفتارهای غیر آکادمیک در این حوزه و به عنوان سوء رفتار پژوهشی (مصادیق تخلفات پژوهشی، 1393) محسوب می‌شود.

کاربردی نبودن پژوهش

جهت‌دهی آموزشی، پژوهشی، فناوری و نوآوری به سمت حل مشکلات و رفع نیازهای واقعی و اقتضائات کشور با توجه به آمایش سرزمین و نوآوری در مرزهای دانش برای تحقق مرجعیت علمی از راهبردهای کلان توسعه علم و فناوری کشور است که در سند نقشه جامع علمی کشور به صراحت به آن اشاره شده است.

با وجود اهمیت اثربخشی پژوهش‌ها، شواهد زیادی حاکی از آن است که این پژوهش‌ها در مجموع، در توسعه جامعه، اثربخشی بسیار ضعیفی داشته‌اند.

گردآوری نادرست اطلاعات

یکی از اصلی‌ترین بخش‌های هر کار پژوهشی را جمع‌آوری اطلاعات تشکیل می‌دهد. جمع‌آوری داده‌های واقعی، انتخاب مناسب جامعه و نمونه، حفظ اطلاعات شخصی افراد، دادن اطلاعات کامل در مورد پژوهش، آسیب نزدن به آزمودنی‌ها از جمله مواردی است که پژوهشگر باید رعایت کند. نمونه‌هایی از کژکارکردها در مرحله گردآوری اطلاعات (مصادیق تخلفات پژوهشی، 1393) به شرح زیر است:

ساخت، ثبت و انتشار داده‌ها یا نتایج یک پژوهش یا محصول علمی به صورتی که تمام یا بخشی از داده‌ها یا نتایج مذکور اصلاً وجود نداشته یا غیرواقعی باشد.

دست‌کاری یا حذف عمدی کامل یا بخشی از داده‌ها، مراحل، روش‌ها، تجهیزات و مواد مورد استفاده در مطالعه و پژوهش به صورتی که با داده یا یافته‌های واقعی متفاوت باشد.

عدم رعایت حقوق آزمودنی‌ها

عدم رعایت سلامت، ایمنی، ضوابط و استانداردهای لازم جهت حفاظت و آسایش آزمودنی‌ها در حین پژوهش به بهانه پیشرفت علم و منافع جامعه، اجبار آزمودنی‌ها جهت مشارکت در پژوهش، عدم رعایت حریم خصوصی آزمودنی‌ها، عدم رعایت رازداری و ناشناخته ماندن آزمودنی‌ها در پژوهش (افشای هویت)، انتشار اسرار و اطلاعات اشخاص یا نهادها بدون اطلاع و مجوز صاحبان حق، افشای عناوین و نتایج فعالیت‌های پژوهشی که جنبه محرمانه دارند (مصادیق تخلفات پژوهشی، 1393) از مواردی است که بروز کژکارکردی در پژوهش را موجب می‌شود.

سرقت علمی

کپی‌برداری کامل یا بخشی از یافته‌های پژوهشی یا محصولات علمی بدون استناد و ارجاع مناسب به صاحب اثر از جنبه‌های سرقت علمی است (مصادیق تخلفات پژوهشی،1393).

بر اساس آمار و نتایج تحقیقات مختلف تخلفات گسترده در حوزه پژوهش اعم از تحقیقات غیرکاربردی، داده سازی، سرقت علمی، بی‌توجهی به حقوق ذی‌نفعان پژوهش، سیاسی‌کاری در فرایند داوری و انتشار آثار علمی به وفور در آموزش عالی ایران یافت می‌شود (مطلبی فرد، 1395).

تحقیق حاضر سعی دارد نگاه عمیق‌تر و دقیق‌تری نسبت به موضوع پژوهش داشته باشد. چرا که کژکارکردی‌های پژوهش در نظام آموزش عالی، تنها به انتخاب نادرست مسأله، سرقت علمی و موضوع انتشار آن محدود نمی‌شود؛ بلکه دارای ابعاد گوناگونی است که شناسایی این پدیده می‌تواند برای سیاستگذاران و متخصصین امر پژوهش مفید واقع شود. بنابراین این پژوهش با رهیافت کیفی و به شیوه تحلیل محتوا، کژکارکردهای پژوهش در نظام آموزش عالی ایران را بررسی و تحلیل آن مد نظر قرار داده است.

برای مطالعه و دریافت متن کامل این مقاله، روی لینک زیر کلیک کنید.

125460
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.