مطالعه کیفی سنخ‌شناسی همنوایی گروهی و نقش آن در گسترش گروه داعش

این پژوهش با هدف بررسی سنخ‌شناسی همنوایی گروهی و نقش آن در گسترش گروه داعش، به روش کیفی در نظریه داده بنیاد انجام گرفته است. جامعه مورد مطالعه، کلیه منابع داخلی و خارجی اعم از مقاله‌ها، سخنرانی‌ها، سایت‌ها و گزارش‌های خبری، مصاحبه‌ها، فیلم و... بوده‌اند که در فاصله بین سال‌های 1393 تا 1397 (چهار سال)، در خصوص گروه داعش تولید شده‌اند.
تصویر مطالعه کیفی سنخ‌شناسی همنوایی گروهی و نقش آن در گسترش گروه داعش

در مقدمه این مقاله آمده است:

بیش از هزار سال است که اسلام آن‌گونه که امروز شاهد آن هستیم، از سوی گروه‌های به‌ظاهر مسلمان در معرض هجوم از پیش تعیین شده قرار نگرفته بود. ایجاد تفرقه بین مسلمین و تکفیر آن‌ها، جهل و ناآشنایی با تعالیم اسلام از علل گرایش بعضی افراد به اندیشه‌های انحرافی و گروه‌های تکفیری است. رواج تکفیر در جامعه، فتنه‌ای است که نزد قاطبه مسلمانان منفور بوده است (دبیرخانه کنگره جهانی مقابله با جریان‌های افراطی و تکفیری، 1393).

سکونت اهل سنت در 15 استان کشور (اغلب هم‌مرز با کشورهای عراق، ترکیه، افغانستان، پاکستان، ترکمنستان، آذربایجان و کشورهای حوزه خلیج‌فارس)، سهولت ترددات مرزی، اشتراکات قومی و مذهبی با کشورهای یادشده، تبلیغات گسترده جریان وهابیت و دامن زدن به اختلافات شیعه و سنی و سیاه نمایی از وضعیت اهل سنت ایران با استفاده از فضای مجازی، شبکه‌های ماهواره‌ای و از طریق تریبون‌های مساجد و حوزه‌های علوم دینی در مناطق سنی‌نشین و تأثیرپذیری جامعه اهل سنت از این جریان و تحولات منطقه، در داخل کشور موضوع مواجهه با جریان‌های تکفیری و داعش در غرب و جنوب و شرق کشور و حتی بروز برخی عملیات‌های تروریستی از جمله در مجلس شورای اسلامی و رژه نیروهای مسلح در اهواز، ضرورت بررسی و مطالعه جریان‌های تکفیری و داعش را از منظر حوزه‌های مختلف علوم انسانی دو چندان می‌کند (ملک صیدآبادی، 1395).

از نظر موسوی (1397)، تکفیر و خشونت مذهبی در اندیشه این جریان، زمینه نقد علمی و مواجهه فرهنگی با آن را فراهم می‌کند. شکل‌گیری هویت اجتماعی داعش از مباحث مهم است که در کانون جهانی‌شدن مورد توجه قرار گرفته است. مطابق تعریف، هویت گروهی آن چیزی است که افراد یک جامعه به درک مشترک دست پیدا می‌کنند و الگوهای رفتاری معینی را در پیش می‌گیرند. لذا، شکل‌گیری هویت بنیادگرا همواره پاسخی به احساس تهدید در برابر هویت خود است.

گسترش کثرت‌گرایی و فروپاشی فراروایت‌های کلان که ناشی از فهم در بستر جهانی‌شدن است، منجر به عکس‌العمل برخی دیدگاه‌های مذهبی که کمتر قابلیت انعطاف یا سازگاری دارند، می‌شود. از این جهت گروه‌های بنیادگرای سنی مذهب یا سلفی‌ها که عمدتاً بر مبنای معرفت‌شناسی و هستی‌شناسی بر ظاهرگرایی و سلف صالح باور دارند در برابر این کثرت، مقاومت و آن را به‌عنوان تهدید و جنگ مذهبی «جهاد» می‌پندارند. از این جهت اقدام به مقابله و رادیکال شدن می‌کنند که در قالب تئوری‌های رخ می‌نماید.

در گروهی به نام داعش شکل می‌گیرد که ازیک‌طرف در آن رهبرانی دیده می‌شوند که اکثرشان حاضرند تا پای جان از تفکر افراطی‌گری و تندروی خود دفاع کنند، و حتی یکی از ابزارهای نهایی مبارزه را عملیات انتحاری معرفی می‌کنند، همچنین اعضای این گروه از ظرفیت رسانه‌های نوظهور الکترونیکی نیز غافل نیستند و به‌سرعت تفکر و روش عجیب‌وغریب خود را در طرف دیگر به سمع جوانانی در دنیا می‌رساند که مدت‌هاست، در پس مدرنیته معمول به دنبال یک جنبش غیرمتعارف جهانی می‌گردند.

این جوانان که در گم‌گشتگی هویت دست‌وپا می‌زنند و تکنولوژی موجود قادر به حل معماهای پر از چالش آن‌ها نبوده است (طبق وعده‌های داده شده از طرف رهبران داعش) رؤیاهای ابراز وجود خود را در فعالیت در گروه داعش می‌بینند. در اینجا ما شاهد شکل‌گیری یک هیپنوتیزم جمعی هستیم که تحت القائات بی‌وقفه افراطی‌گرایی در ذهن و روان جوان بی‌نام‌ونشانی اتفاق می‌افتد، که با سپری کردن زندگی معمولی خود، به شکل فعل آن هیچ افتخاری نیندوخته است، نه دین کارکرد درستی در جامعه به‌ظاهر دینی‌اش برایش به ارمغان آورده است که بتواند با کمک آن حق را از باطل تشخیص دهد و نه آن‌قدر به علم و تکنولوژی و اراده قوی مجهز است که گول وعده‌های پوچ رهبران داعش و سایر گروه‌های تکفیری و سلفی را نخورد، شخصیتش به‌گونه‌ای ساخته و پرداخته نشده است که از الگوهای رفتاری انسان‌های مستقل و صاحبان اراده آزاد بهره‌مند باشد.

بررسی کلی مطالعات و پژوهش‌های انجام شده در مورد پدیده داعش بیانگر تنوع دیدگاه‌ها در مورد علل و عوامل ایجاد آن است. یکی از متغیرهای مورد توافق در اکثر پژوهش‌ها در علت گسترش سریع این پدیده، وجود رسانه‌های جمعی جدید و شبکه‌های اجتماعی است. افراد ناچارند با پیشرفت فناوری در سطح جهانی هماهنگ گردند. به‌طورکلی نمی‌توان منکر قابلیت‌ها و مزایای فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی شد و این محصول و در واقع آخرین دستاورد تحول صنعتی در موارد بسیاری برنامه ترقی و تعالی زندگی اجتماعی را سرعت بخشیده و سبب بهبود مناسبات مختلف اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و غیره. به‌ویژه در حوزه تبادل اخبار و آگاهی‌های عمومی شده است، اما درعین‌حال استفاده‌های نامطلوب از آن بی‌شمار بوده و نگرانی کارشناسان حوزه‌های روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، حقوق، علوم سیاسی، ادیان و مذاهب و.... را به دنبال داشته است.

یکی از دستاوردهای خطرناک آن تسهیل در روند ایجاد و گسترش گروه داعش بوده است که پیامدهای آن جهان را در بهت فرو برد که چطور یک سازه بشری همچون امکان تجزیه‌اتم به جای خدمت به بشر می‌تواند سر از ساختن بمب برآورد. در راستای علت شناسی پدیده داعش رهیافت‌های متعددی وجود دارد، نگاه تک عاملی و یک‌جانبه نگری، روایی و اعتبار لازم را در حوزه شناخت‌شناسی این پدیده ندارد، دیدگاه‌های تک جانبه ای که یا متمرکز بر مجموعه علت‌های بیرونی است و یا مجموعه علت‌های درونی؛ در نظر نگرفتن رویکرد تعاملی می‌تواند در شناخت این پدیده و دیگر پدیده‌های اجتماعی آسیب‌زا باشد.

داعش به‌عنوان یک هویت اجتماعی دچار نوعی بحران هویت شده و نمود آن به صورت گروه تروریستی ظهور کرده است. فارغ از این به دلیل سرخوردگی اجتماعی از نظام سرمایه‌داری و تقلیل هویت انسان در بستر آموزه‌های مدرنیته عده زیادی در نقاط مختلف جهان به داعش پیوسته و در برابر دولت‌های غربی و منطقه‌ای قرار گرفتند. زمینه‌های این وضعیت را می‌توان در بحران هویت اجتماعی ایجاد شده ناشی از برداشت‌های اقتصادی و تقلیل انسان ارزیابی کرد (Kfir,2015).

از منظر علم روان‌شناسی اجتماعی شکل‌گیری هویت اجتماعی غالباً در سایه همنوایی گروهی انجام می‌شود. همنوایی گروهی را تغییر در رفتارها یا باورهای فرد در نتیجه فشار غیرمستقیم افراد گروه یا جامعه و یا تغییر در رفتار و عقاید شخص در نتیجه اعمال فشار واقعی یا خیالی از طرف فرد یا گروهی دیگر از مردم تعریف کرده‌اند (آرونسون، 1383).

به‌رغم تلاش‌های پژوهشی که با توجه به منابع موجود در مورد تبیین پدیده داعش انجام شده است، درباره نقش همنوایی گروهی در شکل‌گیری و گسترش داعش، تاکنون مقاله و یا کتابی به صورت اختصاصی نگاشته نشده بود، یا حداقل پژوهشگران تحقیق حاضر با آن مواجه نشدند، بنابراین به همین دلیل در این مقاله تلاش شده است با توجه به تحلیل متون در دسترس به مطالعه کیفی سنخ‌شناسی همنوایی گروهی و نقش آن در گسترش گروه داعش پرداخته شود.

برای مطالعه و دریافت متن کامل این مقاله، روی لینک زیر کلیک کنید.

125622
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.