دگردیسی دفاع و امنیت در پاندمی کرونا

آیا ویروس کرونا آینده امنیت ملی را برای همیشه تغییر داده است؟ آیا در هنگامه جهان کرونازده و پس از آن مفهوم دفاع ملی و دفاع جهانی درهم تنیده خواهد شد یا بازهم در چهارچوب نظم بین‌‎‌الملل؛ دولت‌ها غایت مفاهیم در دفاع و امنیت خواهند بود؟ این مقاله با در نظر گرفتن تحول مفاهیم در حوزه دفاع و امنیت منظرهای نوین را ارائه خواهد داد.

پژوهشگاه علوم انتظامی و مطالعات اجتماعی ناجا

عضو هیئت علمی

پژوهشگر روابط بین الملل

تصویر دگردیسی دفاع و امنیت در پاندمی کرونا

جهان‌بینی کرونایی؛ مفاهیم و استعاره‌ها

برای آن‌که بتوان چشم‌انداز جدیدی از تحولات را در زمانه کرونا دریابیم ضروری است تا مفاهیم و استعاره‌های جهان کرونازده را بشناسیم.

1.دگردیسی ذهنی

بحران کرونا به دگردیسی‌های ذهنی در زیست جهان‌های گوناگون دامن زده و اسطوره‌های حاکم بر تفکرات و ذهنیت بشر را به چالش کشیده است.

بحران کرونا همچنان که بر تفکرات نخبگان و خواص اثر گذاشته بر اندیشه و تفکر مردم نیز تاثیرگذار بوده است. کرونا باعث شده تا با عدم قطعیت، عدم حتمیت و عدم تمامیت بیشتری در جهان مواجه شویم. همچنین دیگر نمی‌توان با تحولات اخیر در نحوه زیست بشر با قواعد پیشین ایمنی قطعی ایجاد کرد. باید توجه داشته باشیم که انتظارات مردم برای زیستن در این دنیا تغییر پیدا کرده و ایمنی فردی دیگر نمی‌تواند تظمینی برای موفقیت دولت‌ها باشد. در شرایط فعلی ایمنی جمعی و توجه به آن برای افکارعمومی از ایمنی صِرفِ فردی اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

2.حاکمیت آنی در مقابل حاکمیت سنتی

حاکمیت آنی دلالت بر این معنا دارد که در بحران‌های پاندمیک و یا بحران‌های طبیعی و غیرطبیعی دیگر نمی‌توان با حکمرانی سنتی مدیریت بحران نمود. حاکمیت هایی که فاصله وقوع بحران تا فاصله درک بحران و مدیریت آن را به‌خوبی دریابند پیروزمندان و کامکارانی هستند که بر حاکمیت لحظه‌های غیرقابل پیش‌بینی تفوق یافته‌اند و نه بر حاکمیت عرصه‌های قابل پیش‌بینی و تکرارشونده. دولت ها و حکومت هایی که نتوانند این دگردیسی و تفاوت ها را درک کنند، لحظه ها را از دست خواهند داد و ناکام خواهند بود.

3. واقعیت موازی و فضای مجازی

دگردیسی فناوری ما را وارد بهمن تغییرات کرده است. این تحول بطور مستقیم ناشی از پاندمی کرونا نبوده ولی تجربه زیستی جدیدی را برای بشر فراهم آورده که در آن کنش مجازی می‌تواند تبدیل به واکنش فراگیر در دنیای واقعی شود. به بیان روشن‌تر دیگر نمی‌توان فضای مجازی را یک بازی در بازی در بازی بنامیم. بلکه این فضا در زمانه کرونا جدی‌تر و واقعی‌تر شده و حتی نقش مستقیمی در سیاست و روابط‌بین‌الملل ایفا کرده است. حتی می‌توان گزاره‌ای مانند هژمونی فضای مجازی را به مجادله عمیق علمی تبدیل کرد. بر این اساس هژمونی فضای مجازی و دگرگونی ابعاد زندگی، فضای مجازی را به واقعیت موازی بشر تبدیل کرده است.

4.دولت-فرد در مقابل دولت-ملت

به نظر می‌رسد در زمانه کرونا، با شرایط متناقضی روبرو شده‌ایم از یک طرف ایمنی جمعی در مقابله با پاندمی برای فرد اهمیت پیدا کرده است و از طرف دیگر هویت‌های فردی دانش بنیاد ایجاد شده است. هر آدمی براساس میزان دانایی خود به شبه دولتی می تواند تبدیل شود که بر عملکرد دولت‌های بزرگ جهان اثر بگذارد. به معنای روشن‌تر در دوران کرونا هویت‌های فردی بر هویت‌های جمعی غلبه نموده است. انسان در زیست تعامل دولت-فرد در مقابل دولت-ملت قرار گرفته است. نقشهایی مانند نویسنده، کارگردان، جراح، وکیل، مدیر و... متعلق به یک هویت فردی ِ جهانی شده‌اند که متفاوت با هویت‌های فردی ِ ملی ِ ناشی از نظم وستفالیایی است. کرونا چنین تحولی را تقویت نموده که یک نویسنده مطرح جهانی خود را نه الزاماً اهل یک ملت یا تبعه یک دولت بلکه اهلِ جمهوریِ ادبیات بنامد.

5.تمرکززدایی و پیدایش اقتصاد گیگی(دورکاری، آزاد کاری)

مهم‌ترین فعل و انفعال و تحول در ساختار و بافتار اقتصاد جهان ناشی از بحران کرونا به‌وجود آمده است. هر چند کاهش رشد اقتصادی کشورهای پیشرفته و به تَبَعِ آن کشورهای در حال توسعه ناشی از بحران کرونا در نهایت روندی گذرا خواهد بود و برابر پیش‌بینی‌ها اقتصاد جهانی پس از ایمن سازی جمعی به سمت رشد رهنمون خواهد شد؛ اما اثرِ پاندمی کرونا بر نحوه فعالیت اقتصادی در دنیا باقی خواهد ماند. تجربه‌های گسترده یک سال اخیر مبنی بر ظرفیت استفاده از اینترنت به‌عنوان کانون فعالیت اقتصاد و استفاده از دورکاری نیروها و روی‌آوری به تمرکز زدایی تا سالها و دهه‌های آینده نه به‌عنوان یک تجربه بلکه به‌عنوان یک روند اثرگذار و اثرپذیر به کنش اقتصادی انسان تبدیل خواهد شد. اتفاق دیگر ناشی از بحران کرونا در پیوند با دورکاری منتج به آزادکاری نیز خواهد شد. به این‌ معنا که انسان تعهد به کار و فعالیت در یک واحد اقتصادی را به کنار گذاشته و با تمرکززدایی و دورکاری بر مبنای تخصص فردی وارد آزادکاری خواهد شد و فرد نه در یک بنگاه اقتصادی بلکه در چند بنگاه اقتصادی بصورت هم‌زمان فعالیت می‌کند.

تفکر دفاع و امنیت در هنگامه کرونا و پساکرونا: مفاهیم و استعاره‌ها

استفان بلانک مشاور ارشد سابق سیا و پنتاگون معتقد است جنگ هسته ای ترس بزرگ قرن بیستم بود و نهادهای دفاعیِ ما برای پاسخگویی به چنین تهدیدهایی ساخته شدند؛ اما Covid-19 به کارشناسان دفاعی جهان نشان داده است که ما نابینا بوده ایم. این عضو ارشد موسسه تحقیقات سیاست خارجی و استاد مطالعات امنیت ملی در انستیتوی مطالعات استراتژیک کالج جنگ ارتش ایالات متحده باور دارد که امروزه بزرگترین تهدیدها در واقع سلولی است و بزرگترین تهدیدهای قرن بیست و یکم تهدیدهایی نیستند که بتوانیم از آنها با استفاده از سلاح‌های پیشرفته دفاع کنیم.

به همین دلیل COVID-19 در حال تغییر جهان و مفاهیم اصلی دفاعی آن است. اما اینکه آیا این تغییر می تواند با سرعت و مقیاس مورد نیاز دنیا صورت گیرد ، جای سوال دارد.

برای آن‌که درک مناسبی از تحولات در حوزه دفاع و امنیت ناشی از پاندمی کرونا داشته باشیم؛ به‌ تحولات مفهومی و تغییر در بن‌نگره‌های بعضاً پایدار بشر اشاره خواهیم کرد.

1.استعاره‌ قوی سیاه

برخی پژوهشگران دفاعی جهان وضعیت جهان کرونازده را به استعاره قوی سیاه تشبیه کرده‌اند. پیش از کشف استرالیا، مردمان دنیای کهن بی چون و چرا باور داشتند که فقط قوی سفید در جهان وجود دارد. دیدن نخستین قوی سیاه در استرالیا برای چند پرندهشناس این باور قدیمی را برای همیشه باطل کرد و این‌که تأکید بر یک یافته و قطعی دانستن آن می‌تواند انسان را از تفکر درست دور نماید. در زمانه کرونا مفهوم دفاع با استعاره قوی سیاه روبرو شده است. یعنی به چالش کشیده شدن سه اصل مهم دفاعی و امنیتی در دنیا:

1-1-چالش در مفهوم دشمن:

در سده‌های گذشته متفکران علوم دفاعی جهان مفهوم واحدی از دشمن را تعریف و تشریح می‌کردند. در این تعریف دشمن ماهیتی انسانی داشته و برای دستیابی به منابع مادی و یا معنوی و با قوای اندیشه و عمل در مقابل انسان یا مجموعه‌ای از انسان‌های دیگر قرار گرفته و به تقابلی خشونت‌بار برمی‌خیزد. در حقیقت سایر مفاهیم مربوط به دشمن یا دشمنان در این گزاره قابل جمع بود. با پاندمی کرونا مفهوم دشمن برای بشر با چالش محتوایی مواجه شده است. کرونا دشمنی است که حدِّ بالایی از کشتار و مرگ و میر را در سطح جهان به بار آورده اما انسان نیست. با چه دشمنی مواجه هستیم که بطور سنتی قوای اندیشه ندارد اما قوه عمل بالایی دارد؟ کرونا دشمنی است که به دنبال دستیابی به منابع مادی یا معنوی است؟ اساساً کرونا در وجوه و ابعاد شناخت دشمن با چه پارامترهایی قابل اندازه‌گیری و در گزاره‌های دفاعی و امنیتی قابل هدف‌گزاری و مقابله است؟ یکی از چالش برانگیزترین مفاهیم در شرایط فعلی که نمی‌توان حدود و ثغور آن‌را بطور دقیق مشخص نمود تعریف دشمن با شرایط و مقتضیات امروز جهان در زمانه کرونا و حتی پساکرونا است.

2-1-چالش در مفهوم مرز:

مرز یکی از مهم‌ترین مفاهیم حوزه دفاع و امنیت است و برای شناخت جغرافیایی، عمل و عکس العمل نظامی، نحوه آرایش نظامی و دفاع از حدود سرزمینی؛ مفهوم مرز همواره مورد استفاده بوده است. اما با بحران کرونا این مفهوم نیز دچار تزلزل در شناخت دفاعی-امنیتی بشر شده است. چرا که از یک طرف با دشمن ناشناخته و با ابعاد غیر قابل تعریف روبرو هستیم و از طرف دیگر مرز با معنای گذشته نمی‌تواند کمکی به شرایط امروز و توصیف و تحلیل آن کند. عباراتی مانند بستن مرزها یا تحدید مرزی برای مقابله با کرونا صرفاً رویکردی سلبی بوده که به دلیل ناشناخته بودن موضوع و محیط انسان را به واکنش وامی‌دارد. در حقیقت مرز و تعاریف برآمده از آن که سبقه‌ای چند هزارساله برای بشر دارد نیاز به بازآرایی و بازتعریف مجدد دارد.

3-1-چالش در مفهوم پیمان، اتحاد و ائتلاف

دلیل این امر آن است که حتی قبل از COVID-19 ، ظهور "ضد جهانی سازی" که به دلیل سیاست‌های راست افراطی با هدایت ترامپ پیش می‌رفت و تهدیدی برای معماری امنیتی جهان پس از جنگ جهانی بود باعث روندهای تفرقه انگیز سیاسی و اقتصادی و منجر به تضعیف سریع موسسات، اتحادها و توافق‌نامه‌های ایجاد شده برای جلوگیری از تبدیل اختلافات دیپلماتیک به درگیری‌های کامل شد. به همین دلیل است که امروز شاهد یک واکنش جهانی گوناگون و متفاوت به COVID-19 هستیم. تعابیری چون ویروس چینی، ویروس ووهان یا انتقاد گسترده جلوگیری نکردن اروپا از پاندمی کرونا توسط ترامپ در حقیقت هم ضربه‌ به نظم بین‌الملل مستقر و هم ضربه به اتحادها و ائتلاف‌هایی مانند ناتو بود.

این عدم هماهنگی و اتحاد در برابر همه گیری جهانی کرونا یکی از بزرگترین چالش هایی است که امروز جهان با آن روبرو است. از این گذشته ، بزرگترین تهدیدهای قرن بیست و یکم مانند کرونا ناشناخته است و برای جلوگیری از آنها ، ما باید در مورد ماهیت مفاهیم اتحاد و ائتلاف و پیمان و حتی امنیت ملی تجدید نظر کنیم.

به عنوان مثال ، تغییرات اقلیمی اکنون به طور فزاینده ای توسط آژانس های امنیت ملی به عنوان تهدید امنیتی برجسته شناخته می شود ، دقیقاً به این دلیل که توانایی این قبیل تهدیدات در عمل به عنوان "تقویت کننده تهدید" خطر بروز اختلال اجتماعی ، درگیری ، ناامنی غذایی ، بحران اقتصادی و البته شیوع بیماری را افزایش می دهد.

1-4-بازگشت به استعاره قوی سیاه

با صورت‌بندی چالشهایی که در مفاهیم امنیتی- دفاعی ناظر به استعاره قوی سیاه مطرح شد؛ پاندمی کرونا سه گزاره را در نهایت برای ما روشن خواهد نمود:

  • نخست نامنتظر است چون بیرون از قلمرو انتظارات عادی است. بنابراین باید در مفاهیم تجدید نظر کرد.
  • دوم، اثر و تبعات بس سنگین و نامتعارف دارد. بنابراین با ابزار تفکر و تعقل فعلی بشر ناسازگار است.
  • سوم، هیچ رویدادی در گذشته نمی‌تواند به شیوه‌های قانع کننده احتمال وقوع آن را معین کند.

2-ارتش دیجیتال در عصر کرونا

مهمترین واقعیتی که امروزه باید در حوزه امنیتی بدانیم این است که ما در حال تبدیل شدن به موجودات قابل هک شدن هستیم. به این معنا که اگر می‌توانید چیزی را هک کنید می توانید آن را جایگزین کنید. این موضوع ارتباط مستقیمی با پاندمی کرونا نداشته اما کرونا باعث تقویت چنین تفکری در حوزه امنیت ملی و امنیت جهانی شده است. با درک روز افزون از زیست شناسی و به ویژه علوم مغز با قدرت پردازش عظیمی که هوش مصنوعی به ما می‌دهد ترکیب شود آنچه از این ترکیب به دست می‌آید هک کردن انسان است ، که به معنای پیش بینی گزینه‌های آنها است ، برای درک احساسات آنها ، دستکاری آنها و همچنین جایگزینی آنها. یوال نوح هراری در توصیف وضعیت جهان کرونا زده معتقد است: " با اهمیت یافتن حضور در مکانهای بسته مانند خانه هر کجا که اینترنت را روشن کنید ، اساساً یک ابر رایانه با مغز شما ارتباط می گیرد و علیه ذهن شما شطرنج بازی می کند و بیشتر اوقات برنده خواهد شد." با این تحول در پساکرونا بخش دفاعی هر کشور یا مجموعه تمدنی باید دارای رویکرد مبارزه دیجیتال باشد. مبارزه ای که در آن غلبه بر جسم جای خود را به غلبه بر اندیشه و تفکر می‌دهد. تشکیل ارتش دیجیتال توصیف دقیق‌تر چنین شرایطی است که دولتها و ملتها باید برای چنین بافتاری با شرایط جدید برنامه‌ریزی نمایند.

3-دفاع در مقابل تهدیدات پاندمی

مکس بوت اندیشمند حوزه دفاعی با توجه به شرایط جهان کرونا زده و تغییرات و پیامدهای آن خواستار تغییر جهت اندیشه و طیف بندی جدید از مفاهیم امنیت ملی است. او بخاطر آنچه که طی20 سال گذشته مشاهده کرده به این باور رسیده است که بسیاری از تهدیدات پاندمی راه حل نظامی ندارد. از جمله بیماری های همه گیر ، تغییرات آب و هوایی و مشکلات امنیت سایبری.

مکس بوت سه سوال کلیدی در مقابل تهدیدات پاندمی را چنین می‌پندارد:

1-3-همکاری و رقابت در پاندمی از منظر دفاعی چه اشکالی خواهد داشت؟

2-3-همکاری جهانی دفاعی برای مقابله با پاندمی چگونه خواهد بود؟

3-3-رقابت جهانی دفاعی برای مقابله با پاندمی چگونه خواهد بود؟

نتیجه‌گیری

در یک کلان روند و با استفاده از مفاهیم و استعاره‌های بکار گرفته شده در زمانه کرونا می‌توان کلان روندهای جهانی زیر را در حوزه امنیت و دفاع پساکرونا برشمرد:

  • چند پهلو شدن امنیت(تقدم امنیت زیستی بر امنیت در مفهوم کلاسیک)؛
  • فاصله گرفتن از امنیت مرزی به امنیت فردی، انسانی و جهانی؛
  • فرو ریزش مفاهیم و استعاره های ثابت دفاعی(اتحاد، ائتلاف، دشمنی)؛
  • تأثیر مسئله حکمرانی پساکرونا بر راهبردهای دفاعی و امنیتی(چالش حکمرانی اقتدارگرا با حکمرانی لیبرال)
  • زوال ارتش ایستاده با سلاحهای پیشرفته و ساخت ارتش دیجیتال و ارتش زیستی پایدار
  • نفوذ هرچه بیشتر حوزه دفاع و امنیت در بخش های علمی، دارو و درمان؛

منابع

https://news.mit.edu/2020/will-covid-19-change-national-security-0427

https://www.washingtonpost.com/opinions/how-the-coronavirus-is-changing-how-we-think-about-warfare/2020/04/09/7756d330-7a9f-11ea-a130-df573469f094_story.html

https://www.gmfus.org/blog/2020/04/24/how-coronavirus-pandemic-changing-thinking-security

https://www.euractiv.com/section/defence-and-security/opinion/coronavirus-has-changed-the-future-of-national-security-forever-heres-how/

https://www.gmfus.org/audio/post-pandemic-order-senator-chris-murphy-americas-global-response

https://www.defenseone.com/ideas/2020/04/where-nato/164568/?oref=d-river

Ian Lesser, vice president and executive director, Brussels office

Ian Wallace, senior fellow, Digital Innovation and Democracy Initiative, Washington

Dario Cristiani, IAI/GMF fellow, Washington

https://www.washingtonpost.com/coronavirus/?itid=lk_inline_manual_1

https://www.gmfus.org/profiles/derek-chollet

https://www.who.int/news/item/27-04-2020-who-timeline---covid-19

https://www.washingtonpost.com/coronavirus/?itid=lk_interstitial_manual_5

https://www.hks.harvard.edu/faculty/graham-allison

https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2012/11/hacking-the-presidents-dna/309147/

https://en.wikipedia.org/wiki/USS_Theodore_Roosevelt_(CVN-71)

https://www.nytimes.com/2020/04/06/us/politics/coronavirus-navy-secretary-roosevelt-crozier.html

https://millercenter.org/experts/philip-zelikow

https://hosted-washpost.submissionplatform.com/sub/hosted/5e6a41e2f32ca20034c25f1d

https://www.cnas.org/people/richard-j-danzig

https://www.cdc.gov/sars/about/fs-sars.html

125659
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.