گزارش نشست «ساماندهی نظام سلامت روان در کشور»

روز یکشنبه ششم تیرماه 1400 جلسه تخصصی با عنوان «ساماندهی نظام سلامت روان در کشور» در سالن تدبیر و امید مرکز بررسی‌های استراتژیک برگزار شد. مدیریت این نشست بر عهده جناب آقای دکتر ابراهیم حاجیانی معاون مرکز بوده است.
حاضران نشست جناب آقای دکتر رفیعی (هیئت‌علمی دانشگاه علوم توان‌بخشی و سلامت اجتماعی و متخصص حوزه سلامت روان)؛ جناب آقای دکتر ریاحی (هیئت‌علمی دانشگاه مازندران و متخصص حوزه سلامت روان)؛ جناب آقای دکتر جعفری فرد (از معاونت اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم قوه قضائیه)؛ جناب آقای دکتر علی اسدی (نماینده وزارت بهداشت)؛ جناب آقای دکتر وحیدنیا (نماینده سازمان بهزیستی)؛ سرکار خانم دکتر رضوان مدنی (معاون سازمان بهزیستی کشور)؛ جناب آقای دکتر یعقوبی (نماینده انجمن روانشناسی ایران)؛ جناب آقای دکتر حاتمی (نماینده سازمان نظام روانشناسی) و جناب آقای دکتر ایزدی و جناب آقای دکتر یعقوبی (نماینده وزارتخانه آموزش و پرورش) در ارتباط با نظام سلامت روان کشور، مسائل و چالش‌های آن و راه‌حل تقویت جایگاه نظام سلامت روان در کشور به گفتگو پرداختند.
تصویر گزارش نشست «ساماندهی نظام سلامت روان در کشور»

در ابتدای نشست سرکار خانم محدثه جلیلی از پژوهشگران ارشد این مرکز، نتایج گزارشی را که به راهنمایی و مدیریت جناب آقای دکتر ریاحی در ارتباط با چالش‌های سیاست‌گذاری نظام سلامت تدوین‌شده را ارائه کردند. ازنظر ایشان مسئله‌مند بودن سلامت روان در کشور موضوعی اثبات‌شده است؛ اما در باب چگونگی حل مسئله نتوانستیم ورود درستی داشته باشیم. به عبارتی نقشه راه و دستورالعمل درستی در این زمینه تعریف‌نشده است. گزارش ایشان در دو بخش ارائه شد. در بخش اول بازیگران درگیر در نظام سلامت روان، استراتژی‌های به کار گرفته توسط بازیگران و اقدامات انجام‌شده بر اساس استراتژی تعریف‌شده مرور شد و در بخش دوم مخدوش بودن محتوای سیاست‌گذاری حوزه سلامت روان موردبررسی و ارزیابی قرار گرفت. بررسی ایشان بیانگر چند ایراد کلی در ارتباط با سیاست‌گذاری سلامت روان در کشور بوده است؛

  1. سیاست و برنامه‌های ملی سلامت روان طی بیست سال گذشته در دسترس است منتهی پوشش سلامت روان در دهه 70 و 80 ش در مناطق روستایی نسبت به شهری بیشتر بوده؛ هرچند طی سال‌های اخیر اصلاحات عمده‌ای برای گسترش و بهبود برنامه سلامت روان در مناطق شهری انجام‌شده است.
  2. نقص مهم برنامه‌ها و سیاست‌های سلامت روان در کشور ایران مربوط به عدم دخالت ذینفعان و کاربران (users) این سیاست‌ها است، اگرچه اخیراً تا حدودی خانواده‌های آن‌ها فعال‌شده‌اند.
  3. سیاست‌گذاری در ارتباط با سلامت روان در برابر حوادث نیازمند توجه جدی‌تر است.
  4. در ارتباط با عدالت دسترسی به خدمات بهداشت روان در گروه‌های مختلف سنی، کودکان و سالمندان خیلی موردتوجه نیستند. همین‌طور توزیع منابع انسانی بین مناطق بزرگ شهری و مناطق حاشیه‌ای ناعادلانه است.
  5. پوشش بیمه‌ای در این زمینه ضعیف است.
  6. ایراداتی در ارتباط با لایحه تصویب‌شده در خصوص سلامت روان در کشور وارد است. اولاً لایحه در ارتباط با بیماران مزمن روانی است و دوماً راه‌حل عمده در لایحه بستری شدن بیماران است. این رد حالی است که بر اساس آمارهای رسمی، بخش قابل‌توجهی از جامعه مشمول افسردگی، اضطراب، بی‌خوابی و ... هستند و نیاز به تأمین سلامت روان آن‌ها احساس می‌شود و یا به‌منظور پیشگیری از ابتلای بخش عمده‌ای از جامعه به بیماری روانی و یا حفظ سلامت روان‌بخش مهمی از جامعه، نتوانسته‌ایم اقدامی انجام دهیم.
  7. قانون‌گذاری سلامت روان در ایران، به معنی نبود اعتیاد، نبود آسیب‌های اجتماعی، توجه به ازدواج خوب تعریف‌شده است و این تنها به ابعادی از سلامت روان توجه دارد و جامعیت معنایی مفهوم سلامت روان در سیاست‌گذاری‌ها مخدوش است. ازاین‌رو عمومیت برنامه‌های سلامت روان در کشور نیازمند بازبینی است.
  8. گرچه سال‌های اول برنامه، ازنظر سنی معطوف به بیماران و بزرگسالان و ازنظر جغرافیایی بیشتر متوجه روستاها بوده؛ بااین‌حال در سال‌های اخیر گروه سنی جوانان و نوجوانان و در تعدادی از مدارس و در مناطق شهری فعال‌شده است. پوشش گروه سنی مسن‌ها و کودکان در سیاست‌گذاری سلامت روان به‌طورجدی احساس می‌شود. همچنین گروه‌های حاشیه‌ای که بر اساس مطالعات انجام‌شده بیشترین گروه در معرض آسیب و تهدید سلامت روانی می‌باشند؛ جز گروه‌هایی هستند که در برنامه‌ریزی‌ها و سیاست‌گذاری‌های سلامت روان مورد غفلت قرارگرفته‌اند (این گروه مانند معلولین، زندانیان، فقرا و ...).
  9. تعدد بازیگران این حوزه و نامشخص بودن وظایف هرکدام از بازیگران از مسائل و مشکلات نظام سلامت روان در کشور است. در مواردی بازیگران یکدیگر را به رسمیت نمی‌شناسند و همکاری مطلوب انجام نمی‌پذیرد.
  10. ارائه خدمات سلامت روان در ایران دولت‌محور است و برنامه‌های مختلف به پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی (مصرف مواد، خودکشی و ...) در بهبود و پیشگیری از سلامت روان توجه دارد. تجارب جهانی نشان می‌دهد که مهم‌ترین رویکرد برای ارتقای سلامت روان در جامعه رویکرد اجتماع‌محور است، ظاهراً دفتر بهداشت روان وزارت بهداشت روابطی را با سازمان غیردولتی ایجاد کرده و پشتیبانی فنی و اقتصادی انجمن خانواده را آغاز کرده و تا حدودی آن‌ها را در تدوین یا اجرای سیاست‌ها، برنامه‌ها یا قانون بهداشت روان در دو سال گذشته مشارکت داده است؛ اما همچنان ارتباط بین گروه‌های مدنی و بدنه تصمیم‌گیری نیاز به تقویت بیشتری دارد.

در ادامه مدعوین به بررسی چالش‌های مطرح‌شده در نظام سیاست‌گذاری سلامت روان و طرح راه‌حل‌های موردنظرشان پرداختند. همچنین گزارشی نیز از اقدامات دستگاه‌های متولی ارائه شد:

انتقادات نسبت به رویه‌های موجود نظام سلامت روان

  • ساماندهی نامطلوب گزارش‌های موجود در بخش سلامت روان؛
  • عدم اجماع در خصوص تعریف سلامت روان در کشور و نادیده گرفتن بخش مهمی از جامعه در سیاستگذاری سلامت روان؛
  • مخدوش بودن ماهیت مفهومی سلامت روان در سیاست‌گذاری کلان کشور؛ (سیاست‌گذاری سلامت روان دو بخش دارد. بخش فقدان اختلال و بیماری (mental disorder and mental illness) موردتوجه سیاست‌گذاری بوده اما بخش بهداشت روان، رفاه و آسایش جسمی و روانی (عزت‌نفس، خودکارآمدی و ...) در سیاستگذاری مورد غفلت قرارگرفته است)؛
  • محکوم کردن قربانی در موضوع سلامت روان به علت تقویت مفهومی خود مراقبتی در بخش سلامت روان (تعریف فرد محور سلامت روان و فاصله گرفتن از تعارف اجتماع‌محور آن)؛
  • سیاست‌گذاری درمان محور و بیمارستان محور حوزه سلامت روان در کشور؛
  • عدم ارزیابی تأثیرات قوانین و لوایح حوزه سلامت روان؛
  • عدم بهره‌گیری از توان تخصصی و کارشناسی در برنامه‌ریزی حوزه سلامت روان در کشور؛
  • عدم اجماع کارشناسی در ارتباط با آمار اختلالات روانی در کشور (بر اساس آخرین آمار منتشرشده، 8/23 درصد از افراد جامعه به‌نوعی درگیر اختلال روانی هستند)؛
  • عدم هم‌افزایی دستگاه‌های متولی در امر سلامت روان در کشور؛
  • پیگیری در راستای گسترش حیطه وظایف توسط برخی از سازمان‌های متولی در موضوع سلامت روان، ساماندهی این حوزه را دچار آسیب جدی نموده است؛
  • بی‌توجهی به سرمایه‌های صنفی و تخصصی در سیاست‌گذاری سلامت روان؛
  • نقض قوانین تسهیل‌کننده در ارتباط بین دولت و بخش مدنی در سیاست‌گذاری سلامت روان در کشور؛
  • تقسیم‌کار نادرست بین بخشی و نامشخص بودن وظایف دستگاه‌های متولی در موضوع سلامت روان؛
  • عدم پوشش کارشناسان فعال سلامت روان به جمعیت؛
  • پوشش و دسترسی نامناسب به خدمات سلامت روان در کشور (بر اساس برآورد دفتر فنی سلامت روان وزارت بهداشت، هر 15 هزار نفر جمعیت نیازمند به یک کارشناس سلامت روان هستند اما در حال حاضر به ازای هر 40 هزار نفر جمعیت یک کارشناس سلامت روان فعال است)؛
  • بر اساس برآورد سال 1390 (منتشرنشده) 24 درصد از جمعیت کشور به‌نوعی مبتلابه اختلال روانی هستند؛
  • فقدان جامعیت مفهومی سلامت روان در حوزه سیاست‌گذاری کشور (تعریف سلامت روان زیستی و منتال است. ضروری است تعریف اجتماعی در حوزه سیاست‌گذاری به آن اضافه شود. عوامل تعیین‌کننده اجتماعی که در موضوع سلامت روان تأثیرگذار است مانند فقر، نابرابری، بیکاری، بی‌سازمانی و آنومی به‌عنوان عوامل تعیین‌کننده سلامت روان است و در سیاست‌گذاری این حوزه مغفول مانده است)؛
  • مشکل دارو و تأمین نامناسب داروهای درمانی در موضوع بیماران دارای اختلال و بیماری روانی؛
  • غفلت از نقش آموزش‌وپرورش به‌عنوان یکی از بازیگران مؤثر در موضوع سلامت روان؛
  • در سیاست‌گذاری این حوزه به عوامل محیطی و اجتماعی مؤثر بر سلامت روان غفلت شده است؛
  • فقدان سیاست داده‌محور در برنامه‌ریزی و سیاستگذاری سلامت روان در کشور؛

پیشنهادات فرایندی و رویه‌ای بهبود نظام سلامت روان

  • ضرورت تقویت جایگاه دفتر سلامت روان به معاونت سلامت روان در وزارتخانه بهداشت، درمان و آموزش پزشکی؛
  • لزوم سیاست‌گذاری یکپارچه در حوزه سلامت روان در کشور؛
  • هم‌افزایی سازمان‌های مختلف در پیشگیری از چالش‌ها و بررسی مسائل موجود ضروری است؛
  • ضرورت توجه به رویکرد پیشگیرانه اجتماعی به‌جای رویکرد بالینی در موضوع سلامت روان؛
  • ضرورت تقویت ساختارهای موجود به‌جای ایجاد ساختارهای جدید در امر پیشگیری از بیماری روانی و تقویت سلامت روانی؛
  • ضرورت اقدام مداخله‌ای دولت به‌منظور پوشش بیمه‌ای در جهت تقویت سلامت روان جامعه؛
  • ضرورت تشکیل کمیته فنی ارزیابی برنامه‌های در دست اجرا یا برنامه‌های پیشنهادی مدعی تقویت سلامت روان و پیشگیری از بیماری روانی؛
  • ضرورت تقویت برنامه‌های مداخله‌ای سلامت روان ازنظر پوشش و دسترسی؛
  • ضرورت افزایش سهم بودجه بخش سلامت روان از کل بودجه بخش سلامت (سهم بودجه سلامت روان از کل بودجه سلامت در سال 1398، 8/3 درصد بوده است)؛
  • ضروری است ابعادی مانند توانمندسازی و ایجاد آرامش روان در سیاست‌گذاری سلامت روان بیشتر موردتوجه قرار گیرد؛
  • تقویت نقش آموزش‌وپرورش در پیشگیری از بیماری روانی و افزایش سلامت روانی؛
  • لزوم تربیت نیروی متخصص در موضوع سلامت روان؛
  • لزوم تقویت ارتباط بین سازمانی و آکادمیک در سیاست‌گذاری سلامت روان کشور؛
  • لزوم تقویت نگاه کلان نگر و اجتماعی در سیاست‌گذاری سلامت روان؛
  • ضرورت تغییر نگاه پزشکی محور از موضوع سلامت روان و توجه به نیروهای متخصص اجتماعی در سیاستگذاری‌های حوزه سلامت روان؛
  • ضرورت تغییر لایحه سلامت روان و توجه به پوشش سلامت روان در کنار بیماری روانی در سیاستگذاری های کلان کشور؛
  • ضرورت تدوین قوانین مدون جهت جمع‌آوری و تبادل اطلاعات و داده‌های سازمان‌های متولی امر سلامت روان.
125856
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.