بررسی مشکلات ساختاری صنعت سیمان و دلایل آشفتگی بازار در هفته‌های اخیر

صنعت سیمان یکی از قدیمی‌ترین صنایع کشور محسوب می‌شود که قدمتی100 ساله در ایران دارد. غنی بودن ایران از نظر معادن سنگ آهک، رس، سیلیس و آهن به عنوان مواد اولیه مورد استفاده برای تولید سیمان، موجب توسعه این صنعت در کشور شده است.
در حال حاضر ایران یازدهمین کشور بزرگ تولیدکننده سیمان در دنیاست. کارخانه‌های سیمان تا دو دهه اخیر دولتی بوده و قیمت‌گذاری و توزیع این کالا را دولت و تعاونی‌های توزیعی انجام می‌داد. پس از واگذاری کارخانه‌های سیمان به بخش خصوصی (اعم از بخش خصوصی واقعی و سایر نهادهای عمومی شبه‌دولتی) نحوه اداره واحدهای سیمانی و شبکه توزیع آن با تحولاتی روبه رو شد، اما سایه قیمت‌گذاری دستوری توسط دولت برای سیمان تاکنون ادامه پیدا کرده، تا اینکه با اولین عرضه سیمان در بورس کالا در خرداد سال 1400،‌کشف قیمت سیمان بر اساس مکانیزم‌های عرضه و تقاضای بازار انجام شد.
قیمت سیمان در بازارهای منطقه‌ای در سال‌های اخیر به طور متوسط 70-60 دلار بر تن (معادل هر کیلوگرم 1625 تومان با احتساب دلار 25000 تومانی) بوده است. این در حالی است که قیمت فروش سیمان در کشور ( مصوب وزارت صمت) در سال‌های اخیر حدود 15-10 دلار بر تن(معادل هر کیلوگرم 5/312 تومان با احتساب دلار 25000 تومانی) بوده است.
یکی از چالش‌های بزرگ صنعت سیمان در کشور چه در حوزه فروش داخلی و چه در حوزه صادرات، حضور واسطه‌ها است.‌ واسطه‌ها سیمان را به قیمت مصوب دولتی در درب کارخانه از تولید کننده خریداری کرده و آن را با احتساب هزینه حمل و نقل و سود در بازار عرضه می‌کنند.
بنابراین سود حاصل از شکاف قیمتی میان قیمت سیمان در درب کارخانه و قیمت آن در بازار به جیب واسطه‌ها سرازیر می‌شود. موارد مذکور در این سال‌ها، اصلاح نظام توزیع این کالای اساسی در کشور را بیش از پیش مورد توجه قرار داده است.
تصویر بررسی مشکلات ساختاری صنعت سیمان و دلایل آشفتگی بازار در هفته‌های اخیر

وضعیت تولید و تجارت سیمان در کشور

ظرفیت اسمی تولید سیمان در کشور بر اساس آخرین آمار و اطلاعات وزارت صمت در سال 1399، حدود 85 میلیون تن است. بیش 70 کارخانه تولید سیمان در کشور فعال هستند و 27 نوع سیمان مختلف بر اساس استانداردهای ملی ایران تولید می‌کنند. سیمان خاکستری تیپ 2 و تیپ 5 بیشترین میزان تولید و مصرف را به خود اختصاص داده‌اند. در سال 1399، تولید واقعی سیمان کشور 3/69 میلیون تن بوده است. از این میزان، حدود 15 میلیون تن صادرات انواع سیمان و کلینکر به کشورهای عراق، افغانستان و برخی کشورهای جنوب شرق آسیا انجام و حدود 64 میلیون تن سیمان در کشور مصرف شده است. در سال‌های اخیر روند صادرات سیمان و کلینکر کشور رفته رفته به سمت صادرات کلینکر توسعه پیدا کرده و از میزان صادرات سیمان کاسته شده است. دلیل این مسئله این است که کشورهای دنیا که دارای منابع معدنی‌ کافی برای تولید کلینکر نیستند، تمایل بیشتری به واردات کلینکر و تبدیل آن به سیمان در کشور خود دارند.

بررسی دلایل آشفتگی بازار سیمان کشور

بازار سیمان کشور در سال‌های گذشته تحت مداخله و نظارت شدید دولت قرار داشت به نحوی که به دلیل ناکارآمدی قیمت‌گذاری مبتنی بر حاشیه سود در وزارت صمت‌ و مداخله قیمتی دستوری دولت در این زمینه، در کنار مازاد تولید سیمان در کشور و عرضه انرژی با قیمت یارانه‌ای به این واحدها، رقابت منفی‌ و دامپینگ میان تولید‌کنندگان و صادر‌‌کنندگان سیمان اتفاق افتاد، به طوری که سیمان و کلینکر ایران با قیمت‌‌های پایین به کشورهایی مانند عراق و افغانستان صادر می‌شد و کشورهای مذکور برای مقابله با این موضوع، واردات سیمان از ایران را ممنوع کرده و یا تعرفه‌های سنگین روی آن وضع کردند.

صنعت سیمان کشور یکی از مصرف کنندگان انرژی برق و گاز در کشور است، به طوری که برای تولید کلینکر، 66 کیلووات ساعت برق مورد نیاز است. میزان کل مصرف برق در صنعت سیمان کشور حدود 7 میلیارد کیلووات ساعت و میزان مصرف گاز طبیعی حدود 7میلیارد متر مکعب بوده است. صنعت سیمان کشور حدود 5/3 درصد از کل مصرف گاز طبیعی و 5/2 از کل مصرف برق کشور(1700 مگاوات) را به خود اختصاص داده است. در فصل زمستان ‌به دلیل کمبود گاز و در فصل بهار و تابستان به دلیل کمبود برق، کارخانجات سیمان از جمله واحدهای صنعتی هستند که وزارت نیرو و نفت به محدود کردن عرضه انرژی به این واحدهای صنعتی اقدام می‌کنند. بنابراین قطع گاز در زمستان و برق در تابستان موجب توقف تولید کارخانه‌های سیمانی کشور شده و عرضه و تقاضا و قیمت این محصول را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

نتیجه اینکه:

صنعت سیمان کشور به دلیل سیاستگذاری فازی و همواره در حال تغییر با چالش‌های ساختاری متعددی روبرست. از مهم ترین چالش‌های این صنعت می‌توان به ظرفیت مازاد تولید به دلیل صدور مجوزهای بی رویه برای احداث واحدهای سیمانی مازاد بر نیاز کشور، توجیه اقتصادی نداشتن صادرات و همچنین نظام قیمت گذاری دستوری این محصول اشاره کرد. این سه عامل موجب شده چشم‌انداز توسعه صنعت سیمان با ابهاماتی روبه‌رو باشد. نکته جالب توجه این است که با وجود توسعه صنعت سیمان و تولید مازاد بر نیاز داخل و قیمت گذاری دستوری توسط وزارت صمت،‌ همچنان در برهه‌هایی، کشور با مشکل تامین سیمان و افزایش قیمت رو‌به‌رو بوده است و مصرف‌کنندگان نهایی امکان دسترسی آسان و با قیمت مصوب به سیمان تولیدی کشور را نداشته‌اند.

عرضه انرژی به قیمت یارانه‌ای به واحدهای سیمانی برای جلوگیری از افزایش قیمت سیمان نیز موجب شده تا ارزان فروشی و رقابت منفی میان تولیدکنندگان و صادر‌کنندگان به دلیل وجود حاشیه سود اتفاق بیافتد و کشورهای صادراتی هدف (عراق و افغانستان)، اقدام به وضع تعرفه یا ممنوعیت نسبت به واردات سیمان کنند. از اتفاقات دیگر که در تیرماه1400 شوک به صنعت سیمان وارد کرد، قطع ناگهانی برق واحدهای تولید کننده سیمان بود. بطوریکه وضع مقررات غیر کارشناسی برای واحدهای تولید کننده سیمان برای عرضه برق و فعالیت آنها، موجب افت بسیار تولید سیمان در کشور گردید. همه این مسائل در کنار عرضه سیمان در بورس کالا و کشف قیمت آن بر اساس سازو‌کارهای عرضه و تقاضای بازار موجب رشد جهشی قیمت این محصول شد.

راهکارهای برون رفت از وضعیت فعلی

۱- همکاری وزارت نیرو و وزارت صمت و انجمن‌های تخصصی صنعت سیمان به منظور مدیریت مصرف برق و بطور کلی انرژی در این صنعت و در عین حال جلوگیری از تحت تاثیر قرار گرفتن عرضه سیمان در بازار با در نظر گرفتن مشوق‌های لازم برای تولید کنندگان

۲- بازنگری در برنامه تامین برق و فعالیت کارخانه‌های سیمان کشور بر اساس مشخصات فنی تجهیزات و ماشین‌آلات کارخانه‌های سیمان‌، به نحوی که این کارخانه‌ها بتوانند با درصدی از دیماند خود (حداقل 70 درصد) به فعالیت بپردازند.

۳- وزارت صمت نقش تنظیم‌گری خود در بازار سیمان کشور را در دور حوزه ایفا کند:

- به قیمت‌گذاری دستوری سیمان در کشور پایان داده و همه واحدهای تولیدی سیمان مکلف به عرضه هفتگی میزان مشخصی از سیمان در بورس کالا کند.

- نظارت وزارت صمت بر انبارهای تولیدکنندگان وتوزیع کنندگان سیمان کشور از طریق سامانه جامع برای جلوگیری از احتکار احتمالی تولیدکنندگان و توزیع کنندگان صورت گیرد.

۴- فعال شدن رینگ صادراتی بورس کالا برای صادرات سیمان و کلینکر به منظور جلوگیری از رقابت منفی و دامپینگ و شفاف شدن معاملات صادراتی

۵- اصلاح تدریجی قیمت حامل های انرژی (برق و گاز) صنعت سیمان طی یک برنامه 5 ساله با هدف حرکت دادن واحدهای تولیدی به سمت ارتقای فناوری، نوسازی و بازسازی واحدها

۶- هرگونه سیاستگذاری و برنامه‌ریزی برای صنعت سیمان کشور با مشورت تولیدکنندگان و انجمن‌های تخصصی مربوطه و تشکل‌های اقتصادی کشور انجام شود.

۷- از تعاونی‌های توزیعی سیمان و مصالح ساختمانی برای ایجاد امکان خرید سیمان از بورس کالا با هدف کوتاه کردن دست دلالان و واسطه‌ها از بازار سیمان کشور حمایت شود تا امکان نظارت بر نحوه عرضه سیمان در بازار فراهم شود.

تلخیص شده از گزارش شماره 31017633، مورخ 11/5/1400مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی

135980
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.