کد مطلب: 113054

سه شنبه 14 اسفند 1397 15:26

شفافیت در نظام مالیاتی ایران

از سال ۱۳۹۰ تا پایان ۱۳۹۶ درآمدهای مالیاتی دولت ۱۸/۵ درصد رشد داشته است (البته مالیات­‌های مستقیم در زمان یاد شده رشد ۳۰ درصدی داشته­‌اند). در لایحه سال ۱۳۹۸ سهم مالیات از منابع عمومی دولت حدوداً ۳۸ درصد تعیین شده است و نسبت به رقم سال ۱۳۹۷ حدود ۸ درصد رشد داشته است. اما اگر تورم را لحاظ کنیم درآمدهای مالیاتی سال ۱۳۹۸ بیش از ۲۰ درصد نسبت به مالیات سال ۱۳۹۷ کاهش داشته است.

همچنین در شاخص­ جهانی پرداخت مالیات نیز وضعیت شاخص پرداخت مالیات در کشور ما چندان مطلوب نیست. ایران در شاخص پرداخت مالیات رتبه جهانی ۱۴۹ را به خود اختصاص داده است. نکته قابل تأمل در مورد این شاخص برای ایران، توجه به میزان ساعت صرف شده برای پرداخت مالیات توسط بنگاه­‌ها است. در سال ۲۰۱۷ این ساعت به طور متوسط، ۳۵۰ ساعت بوده است. در حالی که این رقم برای کشورهای خاورمیانه به طور متوسط ۲۰۴ ساعت است.

در این گزارش توضیح داده‌می­‌شود که چگونه بخشی از وقفه درآمدی در نظام مالیاتی با افزایش شفافیت بهبود می­‌یابد. در این گزارش مشکلات و موانع نظام مالیاتی ایران در چند مشکل توهم مالی، معافیت­‌های پنهان مالیاتی، اندازه دولت، ساختار مالیات­‌ستانی، هزینه­‌های بالای وصول مالیات و افزایش ناگهانی مالیات، عدم نظارت و عدم شفافیت و نبود بانک داده طبقه­‌بندی و توضیح‌داده‌ شده‌است.

سازمان امور مالیاتی قدم­‌های مثبتی برای اصلاحات آغاز کرده‌است اما تا رسیدن به نقطه مطلوب فاصله جدی وجود دارد. برای مثال بسیار پر ابهام است که چرا دو ماده مهم در خصوص مالیات بر مجموع درآمد و مالیات بر ثروت از اصلاحیه قانون مالیات حذف شده است. چنانچه در این گزارش توضیح داده می‌شود، حذف این دو ماده نقش مهمی در تثبیت معافیت­‌های پنهان مالیاتی و فرار مالیاتی دارد.

بعلاوه ضعف­ مهم دیگر نظام مالیاتی، عدم برخورداری از نظام جامع اطلاعاتی است. گزارش­‌های متعددی تأکید دارند که «همکاری برای تبادل اطلاعات» مهم‌ترین راه برای مبارزه با فرار مالیاتی است. این همکاری در قالب «سامانه جامع اطلاعات مالی» در اصلاحیه قانون مالیات در سال ۱۳۹۴ پیش‌بینی شده است. قانون، ایجاد پایگاه را پذیرفته است اما اجرایی شدن آن منوط به همکاری بین سازمانی به همراه الزامات ضمانتی قوی است. سامانه در حال حاضر تنها سامانه­‌ای درون‌سازمانی است و نتوانسته است به هدف شفافیت در این خصوص دست یابد. بنابراین ایجاد زیرساخت­‌هایی در بیشتر شدن شفافیت از مهم‌ترین سازوکارهایی است که توانایی سازمان امور مالیاتی را برای شناسایی فرار مالیاتی افزایش می­‌دهد. هم‌چنین در این گزارش توضیح داده می­‌شود که در حال حاضر نظام مالیاتی ایران بر اساس اخذ مالیات بر پایه هر منبع درآمدی است که لازم است بر مالیات بر مجموع درآمدها تمرکز داشته باشد. در نهایت سازمان امور مالیاتی می­‌تواند در یک فرایند شفاف با دادن کارت­های سفید، خاکستری و قرمز به مؤدیان میزان خوش­‌حسابی آنها را مشخص کند.

ارائه پیشنهاداتی سیاستی جهت بهبود شفافیت ساختار مالیاتی

  1. ایجاد زیرساخت­‌هایی برای کشف مالیات در منبع از مهم‌ترین سازوکارهایی است که توانایی سازمان امور مالیاتی را برای شناسایی فرار مالیاتی افزایش می­‌دهد.
  2. در حال حاضر نظام مالیاتی ایران بر اساس اخذ مالیات بر پایه هر منبع درآمدی است که باید بر مالیات بر مجموع درآمدها تمرکز داشته باشد. اما باید زیرساخت­‌هایی را در این خصوص فراهم کرد:
  1. بر اساس گزارش سال ۲۰۱۹ بانک جهانی درخصوص پرداخت مالیات، اجباری کردن پرداخت‌های الکترونیکی، تصویب سیستم پرداخت الکترونیکی متمرکز، اجازه ارائه گزارش مالیاتی به نزدیک‌ترین دفاتر مالیاتی، استفاده از فلش در نرم‌افزار مالیاتی، پذیرش سیستم‌های ثبت و پرداخت الکترونیکی، کاهش نرخ تأمین اجتماعی، معافیت‌های جدید در بیمه تأمین اجتماعی، کاهش نرخ مالیات بر انتقال ملک، تمبر و درآمد شرکت‌ها از مهم‌ترین اصلاحاتی است که در دیگر کشورها صورت گرفته است.
  2. بنا بر قانون پنجم توسعه بنا بود که به‌جای معافیت‌های مالیاتی از نرخ مالیات صفر استفاده گردد. این عمل سبب بیشتر شدن شفافیت و در دسترس قرار گرفتن حجم اقتصاد خارج از نظام مالیاتی کشور خواهد شد.

همچنین نظام مالیاتی باید برای افزایش درآمد مالیاتی خود ملاحظات زیر را مورد توجه قرار دهد:

  1. امنیت اقتصادی بر درآمد ملی تأثیرگذار بوده و از این طریق درآمدهای مالیاتی را تحت تأثیر قرار دهد، درحال حاضر امنیت اقتصادی متأثر از فضای تحریم و تورم است. بهبود روابط بین­‌المللی و فضای کسب­ و کار می­‌تواند بهبود امنیت اقتصادی را به همراه داشته باشد. همچنین نیاز است در تعدیل درآمدهای مشمول مالیات بر اساس تورم به دقت بازنگری شود. از طرفی رکود بنگاه­‌های اقتصادی را تحت ‌فشار قرار داده است و بنگاه­‌ها توان پرداخت مالیات بیشتر را ندارند و از طرف دیگر عدم تعدیل سبب دامن زدن به کسری بودجه دولت خواهد شد. بنابراین با توجه به شرایط کنونی یک نرخ بهینه نیاز است. تعدیل درآمد مشمول مالیات نسبت به تورم پیچیده و با ساده­‌سازی در تضاد است، اما عدم تعدیل نسبت به تورم منجر به اخلال مالیاتی و نابرابری می­‌شود.
  2. بنا بر پژوهش فرامرزی و همکاران (۱۳۹۴) به علت درآمدهای نفتی، مالیات تأثیری بر رشد اقتصادی نداشته است. در سایر کشورهای عضو اوپک نیز این مسئله صادق است. در کشورهای OECD مالیات و رشد اقتصادی رابطه­‌ای منفی دارند. در ایران سهم مالیات از سبد درآمدی جامعه بسیار اندک است. بنابراین نباید از این مسئله واهمه داشت که مالیات سبب کاهش رشد اقتصادی کشور خواهد شد و بهتر است بر نقش مالیات به‌عنوان یک درآمد پایدار برای دولت تأکید شود. در کشورهای عضو OECD اصلاحات مالیات با هدف افزایش رشد اقتصادی آغاز شده است. اصلاحات بر روی کاهش مالیات بر درآمد نیروی کار و مالیات بر درآمد شرکت­‌ها تمرکز دارد. هم‌چنین بسیاری از اصلاحات سیاست­‌های مالیات بر ارزش ­افزوده و مالیات بر درآمد شرکت­‌ها، بازتابی از به‌کارگیری توصیه­‌های پروژه فرسایش پایه و انتقال سود میان کشورهای گروه ۲۰ و کشورهای عضو OECD و همچنین دستورالعمل بین­‌المللی مالیات بر ارزش‌افزوده/مالیات بر کالا و خدمات است. توصیه می­‌شود در ایران نیز در اصلاحات لازم در حوزه مالیات از توصیه­‌های پروژه فرسایش پایه و انتقال سود بهره برده شود.
  3. در ایران بیشتر صنایع آلاینده دولتی یا به نوعی وابسته به دولت هستند (این وابستگی در حدی است که نمی­‌توان آن­ها را جزی از بخش خصوصی دانست) اما مالیات پیگویی[1] (سبز) مانند کشورهای صنعتی اجرا نمی‌شود. بر اساس پژوهش‌های آهنگری و همکاران (۱۳۹۵) برقراری مالیات سبز در ایران به‌طور مستقیم موجب افزایش رفاه و کاهش تولید در حد قابل‌قبول خواهد شد. نیاز است برای برقراری یا عدم برقراری مالیات سبز در کشور پژوهش جامعی با توجه به دولتی بودن اقتصاد کشور صورت گیرد.

برای دریافت و مطالعه متن کامل این گزارش از لینک دانلود زیر استفاده کنید.


[1].pigou