همگرایی در منطقه غرب آسیا: واقعی یا مصلحتی

منطقه غرب آسیا در طول تاریخ دستخوش تحولات زیادی بوده است. مسائل داخلی کشورهای منطقه، دخالت‌های خارجی و تحولات بین المللی از عوامل تاثیرگذار بر روابط کشورهای منطقه بوده اند. هر چند طی سال‌های قبل به‌ویژه از سال 2011 یعنی زمان آغاز قیام‌های عربی، اختلافات میان کشورهای منطقه افزایش یافت اما طی ماه‌های اخیر شاهد همگرایی‌هایی در منطقه بوده ایم که دیدگاه‌های متفاوتی در خصوص این تحولات وجود دارد.
تصویر همگرایی در منطقه غرب آسیا: واقعی یا مصلحتی

نشریه فارن پالسی در دو یادداشت با بررسی وضعیت منطقه غرب آسیا به ارزیابی همگرایی‌های اخیر در این منطقه پرداخته است[1].

* افزایش روابط منطقه ای

منطقه غرب آسیا پس از وقوع تنش‌های بسیار میان کشورهای این منطقه، اخیرا شاهد سفر برخی از مقامات این کشورها و دیدارهای مختلف حتی میان کشورهایی است که سابقا یکدیگر را متهم به دخالت در امور داخلی شان و گسترش بی ثباتی در منطقه می‌کرده اند. از جمله این سفرها و روابط می‌توان به سفر رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه به عربستان سعودی اشاره کرد. او طی این سفر با ملک سلمان پادشاه عربستان سعودی و محمد بن سلمان ولیعهد این کشور دیدار و گفتگو کرد.

اردوغان در ماه فوریه -پس از سفر ولیعهد ابوظبی به ترکیه در نوامبر گذشته- به امارات عربی متحده سفر کرده بود. در واقع آنکارا در حال تنظیم مجدد روابط در سطح منطقه است. در حالی که میزان تورم در ترکیه به حدود 70 درصد رسید، رئیس جمهور ترکیه وعده داده اقتصاد کشورش را از فاجعه نجات دهد.

بر همین اساس، اردوغان از لفاظی‌های ستیزه جویانه درباره امارات دست برداشته و محاکمه متهمان به قتل جمال خاشقجی را به عربستان سعودی منتقل کرده است. این اقدامات به نوعی، درخواست مودبانه برای دریافت کمک محسوب می‌شود که به امید جلب سرمایه گذاری از سوی صندوق‌های سرمایه گذاری خلیج فارس، معاملات تجاری، مبادلات ارزی و شاید فروش هواپیماهای بدون سرنشین انجام می‌شود.

در همین حال، سعودی‌ها و اماراتی‌ها به خوبی از استیصال اردوغان در ارتباط با اقتصاد شکست خورده و آمار منتشر شده در نظرسنجی‌ها آگاهند. این روند موجب می‌شود کشورهای حاشیه خلیج فارس از طریق قدرت مالی خود اهرم‌هایی را در ارتباط با آنکارا به دست آورند.

از سوی دیگر ترکیه روابط خود را با اسرائیل هم افزایش داد، اما دلیل این امر، تلاش برای دریافت پول نیست. مقامات در ترکیه معتقدند کنار آمدن با اسرائیل، سبب کاهش فشار بر آنکارا از سوی واشنگتن می‌شود. آنها استقبال از همتای اسرائیلی اردوغان و تماس تلفنی آنها را با حمایت سازمان‌های حامی‌اسرائیل و یهودیان در آمریکا برابر می‌دانند اما شواهد کمی‌ وجود دارد که نشان دهد گروه‌های مدافع یهودیان در آمریکا یا حامیان اسرائیل می‌خواهند به اردوغان کمک کنند.

در همین حال، ترکیه در حال عادی کردن روابط خود با مصر هم هست، علت این رویکرد در قبال مصر و اسرائیل، در دو کلمه خلاصه می‌شود: یونان و قبرس. در پی موضع گیری‌های تهاجی ترکیه در شرق مدیترانه، کشورهای مصر، یونان، قبرس و اسرائیلی‌ها روابط خود را با یکدیگر تقویت کردند. ترکیه با بهبود روابط با مصر و اسرائیل درصدد است آنها را از آتن و نیکوزیا دور کند. به نظر می‌رسد ترکیه می‌خواهد در برخی مکان‌ها تنش‌ زدایی کند تا بتواند در مکان‌های دیگر وارد تنش شود.

از سوی دیگر، در اواخر ماه آوریل 2022، رسانه‌‌های ایرانی تأیید کردند مقامات بلندپایه امنیتی عربستان سعودی و ایران برای برگزاری پنجمین دور مذاکرات بر سر عادی‌ سازی روابط بین تهران و ریاض با یکدیگر ملاقات کرده‌اند. این گفتگوها با میانجیگری دولت‌‌های عراق و عمان برگزار شد. طی فصل زمستان نیز هیئت‌های تجاری و سرمایه گذاری اماراتی و ایرانی با یکدیگر دیدار کردند.

گفته می‌شود اماراتی‌ها علاقه خود را به فرصت‌های سرمایه گذاری در ایران به ویژه در طرح‌های مرتبط با انرژی‌های تجدیدپذیر نشان داده‌اند، اما سعودی‌ها و ایرانی‌ها تا این اندازه به یکدیگر نزدیک نشده اند و در بهترین حالت باید گفت که این گفتگوها همچنان ادامه دارد. هدف امارات و سعودی از برقراری رابطه با ایران، کاهش آن چیزی است که آسیب‌پذیری در مقابل تهران نامیده می‌شود. بنابراین، آنها دلایل خوبی برای کاهش تنش‌ها دارند، به‌خصوص که معتقدند دیگر نمی‌توانند روی آمریکا به عنوان منبع امنیت و ثبات منطقه حساب کنند.

در این میان، در ماه مارس 2022، آیزاک هرتزوگ به ترکیه سفر کرد. این نخستین سفر یک مقام بلندپایه اسرائیلی به ترکیه طی 14 سال گذشته بود، اما در عین حال، اسرائیلی‌ها در ارتباط با ترکیه محتاطانه رفتار می‌کنند. آنها به اردوغان اعتماد ندارند، اما در تلاش برای تأمین منافع خود هستند به‌ویژه اگر بتوانند از نیاز رئیس جمهور ترکیه برای بهبود موقعیتش در واشنگتن چیزی به دست آورند از جمله سرکوب اعضای حماس که در ترکیه فعالیت می‌کنند که این، یک پیروزی برای نفتالی بنت نخست وزیر اسرائیل خواهد بود. در همین حال، اسرائیلی‌ها حاضر نیستند به دلیل بهبود روابط با آنکارا، روابط قدرتمند اقتصادی و امنیتی خود را با یونان و جمهوری قبرس -که دو دشمن دیرینه ترکیه محسوب می‌شوند- کنار بگذارند.

از دیگر تحولات مهم در منطقه، حضور بشار اسد رئیس جمهور سوریه در نمایشگاه اکسپو 2020 در دبی امارات عربی متحده در ماه مارس و دیدار و گفتگو با مقامات این کشور بوده است. درهمین حال، کشورهای عرب هم از بازگشت سوریه به اتحادیه عرب سخن گفته اند. دراین میان، تقریبا فقط کشور کوچک قطر در برقراری توازن میان بازیگران قدرتمند موفق بوده است. از یک سو قطر، میزبان یک پایگاه هوایی مهم آمریکا به نام العدید است و از توافق دفاعی و ائتلاف غیر ناتویی مهم با آمریکا بهره می‌برد و از سوی دیگر، روابط دوستانه با ایران را حفظ کرده، میزبان سران ارشد گروه‌هایی از جمله حماس و طالبان است که آمریکا آن‌ها را گروه تروریستی می‌خواند و در عین حال به تامین مالی و پیشبرد شبکه تلویزیونی الجزیره، رسانه ای گسترده که به طور معمول پیام‌های ضد اسرائیلی، ضد آمریکایی، هواداری از ایران و اخوان المسلمین می‌فرستد، ادامه می‌دهد.

* علل و چشم انداز همگرایی در منطقه

این مسئله که کشورهای منطقه به یکدیگر نزدیک شده و روابط جدیدی را آغاز کرده اند، در دیدگاه برخی خبر خوبی است اما به سختی می‌توان باور کرد که در ورای همه این لبخندها و صحبت از همکاری، اتفاق دیگری در حال رخ دادن نباشد. اعلام آغاز دوره‌ای جدید در روابط برادرانه توسط این کشورها پس از یک دهه متهم کردن یکدیگر به منشأ بی‌‌ثباتی منطقه‌‌ای و مسلح کردن مخالفان یکدیگر، بیش از حد غیر عادی است.

بنابراین به نظر می‌رسد مقامات منطقه که نشان دادند نمی‌توانند اراده خود را با توسل به زور بر مخالفانشان تحمیل کنند، اکنون در حال امتحان کردن مسیری متفاوت هستند. در واقع، این تحولات نویدبخش دوره جدیدی از صلح، نزدیکی و تفاهم در منطقه خاورمیانه نیست بلکه تنها ابزاری است که مقامات منطقه بر اساس آن می‌توانند همان رقابت‌‌ها و درگیری‌های گذشته را دنبال کنند.

یکی از علل این همگرایی را می‌توان نوسان‌های بی حد و مرز سیاست خارجی آمریکا و تردیدهای فزاینده در زمینه تداوم پشتیبانی نظامی‌آمریکا از متحدان منطقه ای خود عنوان کرد. بر همین اساس این کشورها هم به فکر افتاده اند تا سیاستی قطری را در پیش بگیرند و ضمن آنکه با آمریکا رابطه دارند، با تهران هم رابطه داشته باشند و قراردادهای اقتصادی و تسلیحاتی با چین و روسیه منعقد کنند که برآیند این وضعیت به نفع ایران است.

تغییر رویه کاخ سفید نسبت به منطقه خاورمیانه (غرب آسیا) در دوران باراک اوباما کلید خورد و دونالد ترامپ با توافق ابراهیم آن را پیگیری کرد تا وابستگی کشورهای خلیج فارس بجای آمریکا به اسرائیل منتقل شود. در دوران جو بایدن هم اعلام تصمیم احیای برجام، برخی کشورهای عرب را بیشتر به سوی اسرائیل سوق داد. برای شریکان سنتی واشنگتن در خلیج فارس به ویژه امارات عربی متحده، عربستان سعودی و بحرین، همه چیز گرد این پرسش می‌گردد که چه کسی از آنان دفاع خواهد کرد.

عامل دیگر، تحولات جهانی و انرژی است. همه گیری کووید - 19 و جنگ روسیه در اوکراین، هر دو، بازارهای مالی را به شیوه‌های پیش بینی نشده آشفته کردند. توجه به رشد جمعیت در مکان‌هایی شبیه به عربستان سعودی، نوسان‌های شدید در قیمت نفت، وضع نابسامان بخش‌های عمدتا دولتی و دیگر تقاضاها در بخش عمومی، سبب شده است تا بیشتر دولت‌های خلیج فارس درباره امنیت اقتصادی آینده خود نگران شوند و به سوی همگرایی با یکدیگر روی آورند.

نتیجه گیری

رفتار اخیر دولت‌های منطقه ممکن است از جنگ آشکار فرسایشی در منطقه بکاهد و باعث تثبیت و تحکیم نفوذ ایران در عراق، لبنان و یمن شود. نکته مهمتر برای آمریکا اینکه این وضع به معنی از دست دادن تقریبا همه نفوذش در منطقه است. در همین حال، آمریکا درصدد یافتن پایگاه و جایگاه دوباره در کویت، بحرین و امارات خواهد بود. اما نکته جالب آنکه همه امتیازات آمریکا برای این کشورها به وفاداری کمتر در عرصه سیاست و اقتصاد منجر می‌شود و همان طور که بایدن دریافته است، وقتی او به عربستان سعودی و همسایگانش برای حمایت نزدیک شود، کشورهای خلیج فارس با توجه به منافع خود و نه آمریکا تصمیم خواهند گرفت.

***

انتشار این مطلب لزوما به معنای تایید محتوا توسط مرکز بررسی‌های استراتژیک نیست و صرفا به‌منظور بهره‌برداری نخبگانی منتشر شده است.


[1].The Qatarization of the Middle East, Danielle Pletka, Foreign Policy, May 4,2022 and The Middle East’s Kumbaya Moment Won’t Last, Steve Cook, Foreign Policy, May 6,2022.

136183
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.