جنگ اوکراین و تاثیر آن بر روابط روسیه-ایران

جنگ اوکراین، پیامدهای بین‌المللی زیادی داشته و سبب تغییر ژئوپلیتیک در سراسر جهان و از جمله در منطقه غرب آسیا شده است. این جنگ نه‌تنها باعث تیره‌تر شدن رابطه روسیه با غرب شد بلکه بر روابط روسیه با کشورهای دیگر هم تاثیرات مثبت یا منفی داشته است.
تصویر جنگ اوکراین و تاثیر آن بر روابط روسیه-ایران

موسسه خاورمیانه در نشستی با حضور چند کارشناس به بررسی «جنگ اوکراین و تاثیر آن بر روابط روسیه-ایران» پرداخته است[1].

روابط ایران و روسیه پس از جنگ اوکراین

جنگ اوکراین تغییر جدی در روابط تهران-مسکو را به‌وجود نیاورده است. ممکن است سطح تازه‌ای از همکاری و تجارت در برخی از جنبه‌های خاص میان دو کشور از جمله انرژی شکل بگیرد اما این همکاری‌ها در گذشته نیز وجود داشته است.

ایران و روسیه در گذشته هم وعده‌هایی درباره همکاری‌های فشرده تر اقتصادی به یکدیگر داده بودند. آخرین مورد آن در سال 2015 و پس از توافق هسته‌ای (برجام) بود. در آن زمان چند توافق بزرگ حاصل شد که ارزش برخی از آنها چندین میلیارد دلار بود. از جمله قرارداد همکاری در حوزه صنایع پتروشیمی‌ که بر اساس آن، قرار بود روسیه صنایع پتروشیمی‌ ایران را ارتقاء دهد یا شبکه ریلی ایران را برقی کنند، اما تحت تاثیر کارزار فشار حداکثری آمریکا علیه ایران تقریباً همه این قراردادها متوقف شدند.

در این شرایط، جنگ اوکراین می‌تواند به جذاب شدن بازار ایران برای روسیه منجر شود هرچند که تحریم هر دو کشور به‌ویژه در حوزه انرژی، چالش‌هایی را نیز به‌وجود می‌آورد چنانچه این مساله می‌تواند بر بازار فروش نفت آنان به کشورهایی مانند چین تاثیر بگذارد. اما به هر حال، رابطه ایران با روسیه، تنها جنبه سیاسی و نظامی ‌ندارد بلکه ایران به مسائل اقتصادی و اینکه روسیه چه نقش حمایتی از اقتصاد ایران می‌تواند داشته باشد نیز توجه دارد.

هم‌اکنون دو کشور زیر بار کارزار فشار حداکثری هستند که این می‌تواند عامل همکاری بیشتر آنها باشد. علاوه بر این با توجه به نگرش یکسان ایران، روسیه، چین و دیگر کشورهای ضد غربی به نظر می‌رسد در کوتاه مدت شاهد افزایش همکاری میان آنها باشیم، هر چند این مسئله تازگی ندارد و در گذشته وجود داشته است اما امکان دارد در آینده شدیدتر شود.

غرب دشمن مشترک این کشورهاست و آنها از یکدیگر الگو می‌گیرند. از سوی دیگر، با توجه به وضع پیش آمده، احتمال دارد تمایل روسیه برای فروش تسلیحات به ایران بیشتر شده باشد، اما با محدودیت‌هایی مواجه است و باید تسلیحات خود را برای ادامه جنگ در اوکراین حفظ کند.

ایران و روسیه نه‌تنها از نظر ذهنی همراه‌اند بلکه در چند جنگ با یکدیگر همراه بوده‌اند و سطحی از همکاری‌ها و روابط اطلاعاتی و نظامی‌در سوریه و افغانستان و آذربایجان میان دو کشور وجود داشته است. این نوع روابط بسیار کند تغییر می‌کند.

از سوی دیگر، منافع راهبردی ایران در نگاه به شرق و توجه به کشورهایی همانند روسیه و چین است. ایران به روسیه به چشم نیرویی برای برقراری موازنه در مقابل ایالات متحده نگاه می‌کند. اما این سوال وجود دارد که بعد از جنگ اوکراین آیا روسیه به اندازه کافی، قدرت و جدیت خواهد داشت تا از آن، به عنوان وزنه‌ای برای برقراری موازنه در برابر ایالات متحده استفاده شود یا اینکه توانمندی‌های روسیه بسیار ضعیف و منزوی خواهد شد.

در عین حال اگر ایران، روسیه را به چشم نیروی متوازن کننده یا حامی ‌اقتصادی خودش نبیند، در نهایت چین این نقش را برای ایران ایفا خواهد کرد اما در این مسئله هم ابهاماتی وجود دارد و مشخص نیست که چین در نهایت، چگونه به مدیریت این رویداد بزرگ جهانی خواهد پرداخت.

در این شرایط، خوانش مطرح در ایران این است که ترازوی روابط ایران و اروپا به سود ایران تغییر کرده است، زیرا در حال حاضر، اروپایی‌ها علاقه‌مند هستند تا مسیری برای دسترسی به گاز ایران به‌وجود آید. اروپایی‌ها هستند که به نفت ایران در بازار نیاز دارند. اروپا و ایالات متحده همواره درصدد بوده‌اند که روسیه را از ایران جدا کنند و به روسیه امتیازهایی بدهند که از ایران دست بکشد، اما حالا اروپایی‌ها علاقه‌مند هستند به ایران امتیازهایی بدهند تا ایران را از روسیه دور کنند. اکنون منزوی کردن روسیه برای اروپا در اولویت قرار گرفته است، اما این نگرش آمریکا نیست و منزوی کردن روسیه سبب نمی‌شود معامله بزرگی نصیب اروپا شود یا مناسبات گسترده‌ای میان ایران و اروپا شکل بگیرد.

تاثیر جنگ اوکراین بر تحولات منطقه‌ای در خاورمیانه

از دید ایران، پس از جنگ اوکراین، «محور مقاومت» قوی‌تر شده است زیرا روسیه از غرب دورتر شده است. از سوی دیگر شاهد بروز تنش بیشتر میان چین و آمریکا هستیم. بااین وجود، آیا این به معنای پیوستن روسیه و چین به محور مقاومت یا ظهور یک ائتلاف ضدآمریکایی است؟

در این زمینه با توجه به ماهیت متفاوت اهداف و سیاست‌های این کشورها، ابهاماتی وجود دارد، اما در هر صورت به احتمال بسیار زیاد، با ادامه جنگ اوکراین، جای پای روسیه در منطقه خاورمیانه، به ویژه در سوریه، احتمالا کوچک خواهد شد.

گزارش‌هایی منتشر شده است مبنی بر اینکه روسیه در حال تخلیه پایگاه‌هایش در لاذقیه و جنوب سوریه است. مقامات اسرائیلی می‌گویند دیگر دژ روسیه میان ایران و اسرائیل وجود ندارد و در نتیجه درگیری‌های بیشتری در منطقه رخ خواهد داد. از سوی دیگر، توانایی روسیه برای ایفای نقش بزرگ‌تر در مناقشه قره‌باغ نیز احتمالاً سیر نزولی خواهد داشت.

در نتیجه، ایران باید با جمهوری آذربایجان و اسرائیل به صورت بسیار مستقیم‌تر دست و پنجه نرم کند که در این شرایط به احتمال فراوان، ایران و اسرائیل به سمت افزایش درگیری‌هایشان خواهند رفت. علاوه بر این، روسیه می‌داند که ایالات متحده در حال خروج از منطقه است و دیگر دارای این ظرفیت نیست که به یک اندازه در خاوردور، اروپا و خاورمیانه باشد.

خاورمیانه در این میان در اولویت سوم قرار دارد. در میان بازیگران دیگر نیز مطرح‌اند. امارات عربی متحده و عربستان سعودی و ترکیه نیز در تلاش هستند به صورت همزمان، با ایالات متحده و اروپا از یک سو و با روسیه از سوی دیگر رابطه داشته باشند. روابط نزدیک روسیه با کشورهای عربی حوزه خلیج فارس و روابط بسیار نزدیک با اسرائیل، برای ایران یک چالش است. روسیه بسیار خوشحال است که کشورهای عربی منطقه و اسرائیل از اوکراین حمایت نکرده اند. روسیه می‌خواهد همین وضع به این صورت حفظ شود و نمی‌خواهد ایران کاری کند که سبب تغییر این وضع شود.

نکته دیگری که باید در مورد تاثیرات جنگ اوکراین بر تحولات خاورمیانه در نظر داشت، احتمال شکل‌گیری بحران‌های داخلی در کشورهای این منطقه به دلیل افزایش قیمت‌های مواد غذایی است. بی‌تردید، این مسئله بر ایران نیز تاثیرگذار بوده است. بسیاری از بازیگران در منطقه خاورمیانه، ترجیح می‌دهند جنگ در اوکراین بسیار زود پایان یابد و حتی به سود روسیه تمام شود تا اینکه صادرات غلات، بار دیگر از سر گرفته شود.

به هر حال، هر چه این جنگ برای مدت بیشتری طول بکشد، غلات صادراتی اوکراین برای مدت طولانی‌تری به کشورهای خاورمیانه نخواهد رسید. در گذشته شاهد آن بوده‌ایم که کمبود مواد غذایی و افزایش مواد غذایی به بروز بی‌ثباتی گسترده در منطقه خاورمیانه منجر شده است. هر چه جنگ اوکراین برای مدت بیشتری طول بکشد، به همان نسبت احتمال افزایش بی ثابتی در منطقه خاورمیانه بیشتر خواهد شد.

نتیجه‌گیری

جنگ اوکراین مقطع بسیار دشواری را برای روسیه رقم زده است. کاهش قدرت روسیه برای ایفای نقش در خاورمیانه باعث فعال‌تر شدن قدرت‌های منطقه‌ای می‌شود. بااین وجود، در بلندمدت، چین در این منطقه وارد خواهد شد. چین فعالیت‌های اقتصادی خودش را در منطقه بسیار گسترش داده است، اما از هر گونه مداخله نظامی ‌در این منطقه خودداری می‌کند.

از سوی دیگر کاهش نقش روسیه در خاورمیانه و قفقاز می‌تواند وضعیت خطرناکی را بوجود آورد. کمرنگ شدن حضور روسیه در منطقه مثل کمرنگ شدن تدریجی نقش آفرینی آمریکا در منطقه خاورمیانه مشکل ساز است، زیرا عرصه‌های رقابت که اکنون به علت حضور روسیه، مسکوت مانده است، بار دیگر به صحنه رقابت تبدیل می‌شود.

در این شرایط، جنگ اوکراین زمینه‌های بیشتری برای نزدیکی روابط ایران و روسیه را بوجود آورده اما این به معنای نادیده گرفته شدن منافع سایر بازیگران منطقه‌ای از سوی روسیه نخواهد بود. روسیه با اسرائیل و کشورهای حوزه خلیج فارس رابطه دارد. مسیر روابط ایران و روسیه تا حد زیادی به سرنوشت برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) گره خورده است که موفقیت آن بر مسائل اقتصادی ایران و نزدیکی به اروپا تاثیر مثبت خواهد گذاشت.

در مجموع، جنگ اوکراین و دوری روسیه و چین از غرب فرصتی را برای کشورهای دارای نگرش ضدغربی فراهم کرده است تا در زمینه‌های سیاسی و اقتصادی همگرایی بیشتری داشته باشند. در عین حال، دوری روسیه از غرب به معنای دوری آن از متحدان غرب نیست بلکه مسکو در این شرایط سعی در بهبود روابط با متحدان غرب در منطقه دارد تا از فشارها بکاهد.

* انتشار این مطلب لزوما به معنای تایید محتوا توسط مرکز بررسی‌های استراتژیک نیست و صرفاً به‌منظور بهره‌برداری نخبگانی منتشر شده است.


[1] The War in Ukraine and Its Impact on Russia-Iran Relations, Middle East Institute, May 26, 2022

136234
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.