نقش تحریم‌ها در افزایش همکاری ایران و روسیه

آمریکا برای رفع نگرانی‌های امنیتی خود درباره روسیه و ایران بیش از پیش به تحریم‌های اقتصادی روی آورده است، اما این اقدامات تاثیر متقابلی داشته‌اند که می‌تواند به جای تقویت امنیت آمریکا و امنیت منطقه‌ای نتیجه عکس بدهند.
تصویر نقش تحریم‌ها در افزایش همکاری ایران و روسیه

پایگاه اینترنتی ریسپانسیبل استیتکرفت در مطلبی به قلم "آریل پتروویکس" و "رایان وایت" به بررسی تحریم‌های آمریکا علیه ایران و روسیه و نتایج آن پرداخته که خلاصه آن به شرح زیر است[1]:

نویسندگان این مقاله با اشاره به تاثیر تحریم‌های آمریکا بر رشد اقتصادی ایران بیان کرده‌اند که همین تحریم‌ها، ناخواسته مقاومتی داخلی در برابر مذاکرات هسته‌ای فعلی ایجاد کرده و مانع از تلاش‌های دیپلماتیک برای مهار برنامه هسته‌ای این کشور شده است.

از سوی دیگر، تحریم‌ها علیه روسیه در پی هجوم این کشور به اوکراین، در ابتدا موجب کاهش تولید ناخالص داخلی روسیه شد، اما پس از آن انگیزه‌ای برای مسکو ایجاد کرد تا متحدان و بازارهای جدیدی برای خود پیدا کند، در نتیجه قدرت قهرآمیز تحریم‌ها کاهش و روابط کرملین با شرکایی که خواهان تضعیف تلاش‌های غرب برای منزوی کردن روسیه هستند، افزایش یافت. بنابراین تلاش‌های جداگانه برای اعمال تحریم‌ها علیه ایران و روسیه ناخواسته آنها را به سوی افزایش همکاری اقتصادی و امنیتی با یکدیگر ترغیب کرد.

شمشیر دولبه تحریم‌ها علیه ایران

دولت ترامپ تحریم‌های جامع علیه برنامه هسته‌ای ایران را سال 2018 از سر گرفت. در سال‌های 2019 و 2020 این تحریم‌ها را گسترش داد و میلیاردها دلار از دارایی‌های خارجی ایران را مسدود کرد. اعمال تحریم‌ها موجب کاهش چشمگیر درآمد حاصل از صادرات نفت شد که دولت بر آن متکی بود و نیز اقتصاد ایران را به طور موقت در ورطه رکود انداخت.

با این حال، این فشار به جای اینکه ایران را به زانو درآورد، ناخواسته موجب افزایش حمایت مردمی‌ از فعالیت‌های هسته‌ای پرخطری شد که در توافق هسته‌ای 2015 موسوم به برجام منع شده بود. نظرسنجی که «مرکز مطالعات بین المللی و امنیتی» دانشگاه مریلند سال 2021 به عمل آورد نشان داد سه چهارم مردم ایران از افزایش فعالیت‌های هسته‌ای ایران حمایت می‌کنند؛ حمایتی که افزایش غنی‌سازی و ذخیره اورانیوم را حتی با وجود فشار بین‌المللی برای ایران آسان‌تر کرده است. در نتیجه از زمان اعمال دوباره تحریم‌ها، ایران ذخیره اورانیوم غنی شده در سطح بالا را افزایش داده، توانمندی‌های غنی سازی خود را برای تولید سوخت بیشتر گسترش داده و تمایل تهران به سازش و مصالحه کم شده است.

فضای سیاسی ایران و افزایش مقاومت این کشور در برابر تحریم‌ها، فرصتی برای روسیه فراهم کرده است تا از طریق افزایش همکاری دوجانبه و همکاری در زمینه انرژی، توافق در زمینه یک مسیر مستقیم تجاری جدید و انتقال فناوری نظامی‌که تحریم‌ها را دور می‌زند و تلاش‌های آمریکا علیه هر دو کشور را تضعیف می‌کند، را پیگیری نماید.

چالش‌های تحریم روسیه پس از جنگ اوکراین

اندکی پس از آنکه تازه‌ترین دور مذاکرات بین گروه پنج به علاوه یک و ایران در وین از سر گرفته شد، روسیه به اوکراین حمله کرد و بین طرف‌های برجام، بحرانی ظاهراً غیرمرتبط ایجاد شد. سپس آمریکا در راس تلاشی بین‌المللی برای اعمال تحریم‌های گسترده و شدید علیه روسیه قرار گرفت؛ تلاشی که از حمایت 40 کشور جهان برخوردار بود.

تحریم‌های چندجانبه سازمان ملل در کنار تحریم‌هایی که آمریکا در راس آنها قرار داشت، در ابتدا موجب کاهش حدوداً 11 درصدی تولید ناخالص داخلی روسیه و کاهش چشمگیر ارزش روبل شد. این تلاش‌ها در ابتدا به خاطر سرعت اعلام مخالفت جمعی متحدان غربی با تهاجم روسیه به اوکراین و ممانعت ظاهری از تلاش جنگی روسیه با تمجید و استقبال رو به رو شد. اما پس از تاثیر اولیه تحریم‌ها در ماه فوریه، روسیه توانسته است اقتصاد خود را به طور عمده‌ای تثبیت کند- ارزش روبل هم‌اکنون به سطح قبل از حمله به اوکراین بازگشته است- و درآمدهای نفتی روسیه (که ارزشمندترین صادرات دولت محسوب می‌شود) تا حدی با دور زدن محدودیت‌های تحریم‌ها بازگشته است.

همچنین روسیه تلاش کرد روی موضع خود در مذاکرات ایران و اهرم اقتصادی منطقه‌ای‌اش برای تعدیل تاثیر تحریم‌های جدیدی که به خاطر بحران اوکراین با آن رو به روست، سرمایه‌گذاری کند. روسیه خواستار «تضمین‌های کتبی» آمریکا مبنی بر این شد که همکاری‌‎اش با ایران تحت تاثیر تحریم‌هایی قرار نگیرد که به خاطر عملیات در اوکراین با آن رو به روست؛ تحریم‌هایی که کرملین را واداشته است به دنبال راه‌های دیگری برای کاهش تحریم‌ها باشد.

در این شرایط، همکاری با ایران نه‌تنها برای تلاش‌های ضد تحریمی ‌روسیه مفید است بلکه به منافع امنیتی این کشور نیز کمک می‌کند. با توجه به چالش‌های روسیه در جنگ اوکراین و متحدتر شدن ناتو معلوم شد تهاجم نظامی‌ روسیه به اوکراین از آنچه پوتین پیش‌بینی می‌کرد پرهزینه‌تر است و به اندازه پیش بینی‌های وی موفقیت‌آمیز نیست. با کاهش فهرست شرکای بالقوه روسیه، این کشور بیش از پیش ترغیب شد روابط خود را با کشورهای دیگری که منافع مشترک دارند تقویت کند.

همکاری ایران و روسیه

همکاری بین ایران و روسیه، حتی همکاری هسته‌ای موضوع جدیدی نیست. هرچند گفته می‌شود کمک روسیه در اعمال تحریم‌های گروه پنج به علاوه یک، علیه ایران نقش اساسی در دستیابی به برجام ایفا کرده بود. اما سابقه تاریخی خوبی وجود دارد که نشان می‌دهد روسیه به توافق بین‌المللی هسته‌ای با ایران کاملاً پایبند نیست و تغییر فشارهای ژئوپلیتیک می‌تواند باعث شود روسیه یک ایرانِ مخالف غرب را که اقدام به تکثیر تسلیحاتی می‌کند به ایرانی که رابطه دوستانه‌ای با غرب دارد و با آن همکاری می‌کند ترجیح دهد.

برای مثال، بر اساس ارزیابی دستگاه اطلاعاتی آمریکا، روسیه در دهه 1990 و اوایل دهه 2000 تحت پوشش انرژی هسته‌ای غیرنظامی، فناوری هسته‌ای با کاربرد دوگانه (یا قابل استفاده در ساخت تسلیحات) در اختیار ایران قرار داد- از جمله در احداث راکتور هسته‌ای بوشهر که آمریکا بیم داشت پیشرفت یک برنامه تسلیحاتی را تسریع کند. روسیه در بهترین حالت در زمان امضای برجام در سال 2015 درباره این توافق مردد بود. در مارس گذشته روسیه بار دیگر ثابت کرد پایبندی‌اش به ایران غیر هسته‌ای تا زمانی پایدار است که از نظر سیاسی به مصلحتش است؛ به‌ویژه زمانی که به کاهش تحریم‌های بین‌المللی مربوط باشد که به خاطر جنگ اوکراین با آن رو به روست.

اکنون که تحولات اخیر، روسیه و ایران را در کانون تحریم‌های آمریکا قرار داده است، دو کشور به دنبال راه‌های جدید همکاری بوده‌اند که نظارت آمریکا و همچنین نظارت‌های بین‌المللی را دور بزند، اهرم فشار آمریکا بر هر دو کشور را تضعیف کند. در این چارچوب، همکاری جدید بین تهران و مسکو در ماه‌های اخیر به طور فزاینده‌ای آشکار شده است.

دو کشور اواخر ماه مه توافقی امضا کردند که موجب توسعه همکاری در زمینه انرژی شد. تجارت دوجانبه بین ایران و روسیه فقط در سه ماهه نخست سال 2022 بیش از 10 درصد افزایش یافت. دو کشور همچنین درباره افزایش همکاری در زمینه انرژی هسته‌ای خود در پی همان الگویی که به عنوان نیروگاه بوشهر که ساخت روسیه است اجرا شد، تبادل نظر کردند.

سرگئی لاورف، وزیر خارجه روسیه در سفر ماه گذشته‌اش به تهران تصریح کرد دو کشور با تحریم‌های گسترده آمریکا رو به رو هستند و همکاری بیشتر می‌تواند با «اثر منفی خط مشی خودخواهانه‌ای که آمریکا و کشورهای تحت حمایت آن اتخاذ کرده‌اند» مقابله کند. اکنون ابعاد نظامی‌ این روابط آشکارتر شده است. بر اساس گزارش‌ها، ایران ماه ژوئیه با تامین چند صد پهپاد نظارتی و با قابلیت حمل سلاح برای روسیه موافقت کرد. این امر نشان می‌دهد همکاری که لاورف از آن سخن می‌گفت محدود به بخش‌های غیرنظامی ‌نخواهد بود.

*انتشار این مطلب لزوما به معنای تایید محتوا توسط مرکز بررسی‌های استراتژیک نیست و صرفا به‌منظور بهره‌برداری نخبگانی منتشر شده است.


[1] Are US sanctions against Iran & Russia backfiring in dangerous ways? Ariel Petrovics and Ryan White, Responsible Statecraft, August 1, 2022.

136291
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.